Türkiye'den Meta ve TikTok'a sınırlama gelir mi? Uzmanlardan kritik uyarı: Denetim mekanizması ve topyekün mücadele şart

Sosyal medya platformlarının "çocukların ruh sağlığına zarar verdiği" gerekçesiyle ABD'de açılan davada Meta'nın eyaletlerle 18 milyar dolarlık tarihi bir uzlaşmaya varması, küresel ölçekte çocukların dijital dünyada korunmasına yönelik yasal mücadeleyi derinleştirdi.

META'YA TÜRKİYE'DEN DE SINIRLAMA GELİR Mİ?

Sosyal medya devlerine yönelik kısıtlamalar ve çocukların dijital dünyadaki güvenliği Türkiye'nin gündeminde. Uzmanlar, özellikle 16 yaş altı çocuklar için getirilen yasakların hayati önemine dikkat çekerken, ailelere "dijital ayak izi" konusunda kritik uyarılarda bulunuyor. Dijital mecralardaki algoritmik tuzaklara, veri madenciliğine ve gece yarısı ortaya çıkan "kriminal zaman dilimi" tehlikesine karşı topyekûn bir mücadelenin şart olduğu vurgulanıyor.
Sosyal Medya Devlerine Kısıtlama Kapıda mı?

A Haber'de konuşan Sosyal Medya Uzmanı Prof. Dr. Levent Eraslan, "Yıllardır anlatıyorum, akademik olarak da sosyal medya sosyolojisi adlı bir dersi okutuyoruz. Böyle bir giriş yapmak zorundayım çünkü bu işin bir sosyolojisi var." diyerek konunun derinliğine dikkat çekti. Eraslan, "Amerika'nın kendi sosyolojisinde bazı şeyler yürüyor; işin içerisinde Trump'ın iş birliği yaptığı şirketler var, yapmadığı şirketler var." sözleriyle küresel çaptaki siyasi ve sosyal dengelere işaret etti.
TÜRKİYE SOSYAL MEDYA ŞİRKETLERİNİN EN SEVDİĞİ BEŞ PAZARDAN BİRİ
Türkiye'deki sosyal medya kullanım oranlarına değinen Prof. Dr. Levent Eraslan, "Bir Türk günde 3 saat 5 dakika sosyal medyada zaman geçiriyor. Bu çok büyük bir zaman dilimi. Yani biz 8 saat ekrana bakıyoruz, bunun 3 saati sosyal medya." dedi. Türkiye'nin bu şirketler için devasa bir pazar olduğunu belirten Eraslan, "Türkiye şu anda sosyal medya şirketlerinin en sevdiği 5 pazar içerisinde. Milyarlık bir endüstri ve vergilerini ne yazık ki başka ülkelerde ödüyorlar. Buna dönük yasalar çıkarttık ama gelmiyorlar." ifadelerini kullandı.

"BURASI MUZ CUMHURİYET DEĞİL"

Bu şirketlerin Avrupa ve Amerika'daki yasalara uyarken Türkiye'deki düzenlemelere karşı ayak dirediğini belirten Eraslan, "Burası bir muz cumhuriyeti değil." diyerek tepkisini dile getirdi.

GEÇMİŞTEKİ YOUTUBE ÖRNEĞİ VE YASALARIN HIZI
"YouTube ile ilgili bir süreç yaşamıştık hatırlarsanız ve erişim yasağı getirildi yıllarca. Sonrasında YouTube bir adım atmak durumunda kaldı. Aynı şeyler Instagram, Facebook ve TikTok için de olabilir mi?" sorusu üzerine Eraslan, teknolojinin yasaların önünde gittiğini belirterek, "Yapay zeka girdi. 2 yıl önce çıktı sosyal medya yasası, ben de Meclis'te katkı sundum ama yapay zeka şu an çok domine." dedi.

Eraslan, çocukların karşı karşıya olduğu tehlikenin sadece içerik değil, "algoritmalar, çocuklara dönük tasarım, dolandırıcılık ve veri kullanım seti" gibi unsurları içeren büyük bir dijital kuşatma olduğunu vurguladı.
DÜNYA ÖRNEKLERİ: AVUSTRALYA VE ALMANYA'NIN SERT TAVRI
Uluslararası alandaki yaptırımlardan örnekler veren Prof. Dr. Levent Eraslan, "Avustralya'da yaş sınırı var, 16 yaş. Aşağı inemezsin, indiği anda cezayı kesiyor. Almanya bu konuda çok büyük oranda para cezaları kesiyor, 50 milyon Euro'ya varana kadar." dedi.

Eraslan, "Cezalar platformlara kesiliyor." yanıtını vererek, Türkiye'de de benzer bir denetim mekanizmasının önemine değindi.
TİKTOK TEHLİKESİ VE "KRİMİNAL ZAMAN DİLİMİ" UYARISI
Özellikle TikTok platformundaki kontrolsüzlüğe dikkat çeken Prof. Dr. Levent Eraslan, "TikTok yetkilileriyle biz sürekli görüştük, lütfen dedik düzeltin. Gece genç çocuklar, söylerken çok sinirleniyorum, yayın adı altında, hediye adı altında neler yapıyorlar inanamazsınız." ifadelerini kullandı.

Ailelere seslenen Eraslan, "Lütfen anne ve babalar, çocuklarınızın dijital ayak izlerini takip edin. Gece 02:00-05:00 arası kriminal zaman dilimidir. Her türlü problemin çıktığı zaman dilimidir." uyarısında bulundu.
EĞİTİMDE MİLLİ SEFERBERLİK VE TOPYEKÜN MÜCADELE
Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin'in bu konudaki çalışmalarını takdirle karşıladığını belirten Eraslan, "Milli Eğitim Bakanlığımız bu konuda çok güzel işler yapıyor. Lütfen anne babalar da okuldaki bu çalışmalara destek versinler." dedi.

Eraslan son olarak, "Lütfen çocuklarımızın dijital ayak izlerini takip edelim." diyerek ebeveynlere olan hayati çağrısını yineledi.

BREZİLYA'DAN TİKTOK'A 30 MİLYON DOLAR CEZA

Brezilya Ulusal Veri Koruma Kurumu (ANPD), çocuk ve gençlerin kişisel verilerini hukuka aykırı şekilde işlediği gerekçesiyle TikTok'un sahibi ByteDance'e 153,8 milyon real (yaklaşık 30 milyon dolar) para cezası verdi. Kurum, TikTok'un yaş doğrulama sistemlerinin yetersiz kaldığını ve çocukların verilerinin gerekli hukuki dayanak olmadan işlendiğini tespit etti.

ABD'DE META'YA FREN

ABD'de çocuk ve gençlerin sosyal medya kullanımından olumsuz etkilendiği iddialarıyla Meta'ya karşı yürütülen kapsamlı hukuki süreçte şirket geri adım attı ancak bu diğer ülkeleri tarafından yeterli görülmedi.

Fotoğraf-AA

Uzlaşma, aynı zamanda ABD'deki milyonlarca genç kullanıcının Facebook ve Instagram deneyiminde doğrudan değişiklik yapılmasının önünü açıyor.

META'DAN EYALETLERE DEV ÖDEME

Anlaşma kapsamında Meta'nın davacı 29 eyalete toplamda 17 milyar dolara kadar ödeme yapması öngörülüyor. Davanın tarafı olmayan Teksas için ise ayrıca 1 milyar dolarlık bir ödeme kabul edildi.

Ancak anlaşmanın asıl dikkat çeken boyutu, Meta'nın ABD'deki platformlarında genç kullanıcıları doğrudan etkileyen temel özellikleri değiştirmeyi kabul etmesi oldu.

Kaliforniya Başsavcısı Rob Bonta, gelişmeyi gençlerin dijital güvenliği açısından bir "dönüm noktası" olarak değerlendirdi. Bonta'ya göre güvenlik araçlarının varsayılan biçimde devreye alınması, çocukların bu korumaları devre dışı bırakmasını da zorlaştıracak.

Fotoğraf: AA

GÜVENLİK AYARLARI ARTIK OTOMATİK OLACAK

Yeni düzenlemenin merkezinde, genç kullanıcı hesaplarına uygulanacak güvenlik önlemleri bulunuyor.

Meta bugüne kadar birçok güvenlik aracını kullanıcıların tercihine bırakıyordu. Yeni sistemde ise koruma mekanizmaları genç hesaplarında başlangıçtan itibaren açık olacak. Bu ayarların değiştirilmesi de genç kullanıcının hesabıyla bağlantılı denetleyici ebeveynin onayına bağlanacak.

Örneğin yeni bir Instagram hesabı açan genç kullanıcı, ebeveyn tarafından farklı bir tercih yapılmadığı sürece kişiselleştirilmiş içerik akışına erişemeyecek. Aynı şekilde paylaşımlardaki beğeni sayıları da varsayılan olarak görünmeyecek.

EBEVEYNLERE DAHA GENİŞ DENETİM

Uzlaşmayla birlikte ebeveynlerin çocuklarının sosyal medya kullanımını takip etme imkanları da genişletilecek.

Fotoğraf-AA Arşiv

Denetleyici ebeveyn olarak tanımlanan yetişkinler, genç hesabının bazı ayarlarını görebilecek ve değiştirebilecek. Bunun yanında çocuğun uygulamada geçirdiği süre hakkında bilgi sahibi olabilecek.

Ebeveynler ayrıca çocuklarının sosyal bağlantılarının kullanıcı adlarını ve kendilerine mesaj gönderen hesapların isimlerini de görebilecek. Dikkat çeken bir başka düzenleme ise yetişkinlerle kurulan iletişime ilişkin olacak.

Genç bir kullanıcı ilk kez bir yetişkin hesapla mesajlaşmaya başladığında, denetleyici ebeveyne günlük bildirim gönderilecek. Bildirimde, söz konusu yetişkin hesabın profiline ulaşılmasını sağlayan bir bağlantı da yer alacak.

GÜNLÜK EKRAN SÜRESİNE 2 SAAT SINIRI

Meta'nın genç hesaplarına getireceği en dikkat çekici değişikliklerden biri de ekran süresi olacak. Yeni sistemde genç kullanıcıların Facebook ve Instagram hesapları için günlük iki saatlik varsayılan kullanım sınırı uygulanacak. Ebeveynler bu süreyi değiştirebilecek ancak herhangi bir müdahale yapılmadığı takdirde iki saatlik sınır otomatik olarak devrede olacak.

Fotoğraf: AA

GECE VE OKUL SAATLERİNDE KISITLAMA

Sosyal medya kullanımı yalnızca günlük süreyle sınırlandırılmayacak. Meta, genç hesapları için "gece modu" ve "okul modu" uygulamalarını da hayata geçirmek zorunda olacak. Buna göre yerel saatle 00.00-06.00 arasında uygulama kullanımı ve bildirimler kısıtlanacak. Okul dönemi boyunca hafta içi 08.00-15.00 saatleri arasında da benzer sınırlamalar uygulanacak.

Meta ayrıca diğer büyük sosyal medya platformlarının da benzer sınırlamalar getirmesi halinde genç kullanıcılar için günlük kullanım süresini bir saate kadar düşürmeyi kabul etti.

BEĞENİ SAYILARI GİZLENECEK

Düzenlemelerin bir diğer hedefi ise gençlerin sosyal medya üzerinden sürekli bir popülerlik ve görünüm yarışına girmesini önlemek. Bu nedenle genç hesaplarında gönderilerin aldığı beğeni sayıları varsayılan olarak gösterilmeyecek. Bunun yanı sıra fiziksel görünümü estetik müdahale uygulanmış gibi değiştiren kozmetik işlem filtrelerinin genç kullanıcılar tarafından kullanılmasının da önüne geçilecek.

YAŞ DOĞRULAMADA YENİ SİSTEM

Meta'nın karşı karşıya olduğu bir başka önemli zorunluluk ise yaş doğrulama. Şirket, genç kullanıcıların yetişkinlere yönelik normal Instagram hesaplarını kullanmadığından emin olmak için kimlik doğrulama veya yüz tanıma teknolojilerinden birini kullanacak.

Bu sistemlerin güvenilirliğinin her yıl bağımsız bir üçüncü taraf tarafından test edilmesi de şart koşulacak.

META'YA "AYRIMCILIK" TEPKİSİ
Bu güvenlik önlemlerinin yalnızca ABD ile sınırlı tutulacağının açıklanması, küresel düzeyde düzenleyicileri ve siyasileri harekete geçirdi.

Fotoğraf: AA

• Avustralya İletişim Bakanı Anika Wells, söz konusu hamlenin şirketlerin istedikleri takdirde gençleri koruyabileceğini ancak bunu bugüne kadar kasıtlı olarak tercih etmediklerini net bir şekilde gösterdiğini savundu.

• Avrupa Birliği (AB) Avrupa Komisyonu, Facebook ve Instagram'ın bağımlılık yapıcı tasarımı nedeniyle Mayıs 2024'te başlattığı Dijital Hizmetler Yasası ihlal soruşturmasına dikkati çekerek platform üzerindeki denetimlerin sıkılaşacağı sinyalini verdi.

• İngiltere Çalışma ve Emeklilik Bakanı Pat McFadden, Meta'nın yargılanmak yerine uzlaşmayı seçmesinin dikkati çekici olduğunu belirterek, "ABD'deki çocukların buradaki çocuklardan daha yüksek düzeyde korunmasını kabul edemeyiz." dedi.

• İngiltere'nin,16 yaş altı çocuklara sosyal medya yasağı ve dijital sokağa çıkma kısıtlamaları getirmeyi planladığı biliniyor.

• Güney Kore Medya Denetleme Kurulu, Meta'nın taahhüt ettiği önlemlerin küresel olarak uygulanmasını talep etti. Filipinler Bilgi ve İletişim Teknolojileri Bakanı Henry Aguda ise bu uzlaşmanın şirketle yürüttükleri yerel görüşmelere büyük bir ivme kazandıracağını belirtti.

UZMANLAR YETERLİ BULMADI
ABD'de 48 eyalet ile Meta arasında sağlanan 18 milyar dolarlık uzlaşı, teknoloji ve çocuk psikolojisi uzmanları tarafından da mercek altına alındı.

Bazı sektör temsilcileri, şirketin piyasa değerine ulaşabilecek devasa cezalar ya da Avustralya'daki gibi 16 yaş altı yasağı yerine varılan bu yapısal mutabakatın çok daha gerçekçi ve işlevsel bir yol haritası sunduğunu savunuyor.

Dijital güvenlik uzmanları, tam yasakların çocukları korumaktan ziyade, denetimsiz ve çocuk güvenliği standardı bulunmayan alternatif platformlara yönlendirdiğini belirtiyor.

Meta'nın beğeni butonlarını kaldırması, ekran süresi sınırları getirmesi ve gece/okul saatlerinde erişimi kısıtlamasının bağımlılık döngüsünü kırmak adına doğru adımlar olduğu yönünde değerlendirmeler de var.

Ancak uzmanlar, asıl tehlikenin pazar lideri olan TikTok ve YouTube gibi rakiplerin çocuk koruma tedbirlerinde hala çok geride kalması olduğunu vurguluyor.

Yapay zekayla yaş tahmin etmenin kolayca manipüle edilebildiğini, her uygulamanın ayrı kimlik istemesinin ise siber güvenlik riski doğurduğunu ifade eden uzmanlar, kesin çözüm için uygulama mağazalarını işaret ediyor.