Dijital platformlar reklam pastasını yuttu! Geleneksel medyaya ekonomik kıskaç: Doğru haber alma hakkı tehdit altında

Bir muhabirin yolsuzluğun peşine düşmesi, bir editörün yüzlerce bilgiyi doğrulaması, bir gazetecinin afet bölgesinden haber geçmesi ya da bir televizyon ekibinin kilometrelerce yol giderek gerçeği görüntülemesi emek, zaman, uzmanlık ve güçlü bir ekonomik altyapı gerektiriyor.

Ancak reklam gelirleri dünya genelinde hızla dijital platformlara kayarken haberi üreten geleneksel medya kuruluşları giderek zorlaşan ekonomik koşullarla karşı karşıya kalıyor. Gazete ve televizyonların gelir kaybı, doğru bilgiyi araştıran, doğrulayan ve kamuoyuna ulaştıran kurumların faaliyetlerini nasıl sürdüreceği sorusunu da gündeme getiriyor.

GÜVENİLİR HABERİN FİNANSMANI NEDEN ÖNEMLİ?

Güvenilir haber kuruluşlarının zayıfladığı bir ortamda oluşan bilgi boşluğu; doğrulanmamış içerikler, manipülasyonlar ve dezenformasyonla dolabiliyor. Haberi üreten kuruluşlar ekonomik açıdan güç kaybederken onu dağıtan platformların büyümesi, gelir dağılımına ilişkin tartışmaları beraberinde getiriyor.

Reklam gelirlerinin büyük bölümü dijital platformlara yönelirken özgün ve güvenilir haberlerin, kamu yararına hazırlanan içeriklerin nasıl finanse edileceği önem kazanıyor.

Burada belirleyici olan yalnızca yayın yapılan mecra değil. Haberin doğrulanması, editoryal bağımsızlık, hesap verebilirlik ve kamu yararı için kaynak ayrılabilmesi de tartışmanın temelini oluşturuyor. Geleneksel medya her zaman doğruyu, dijital medya da her zaman yanlışı temsil etmiyor.

DÜNYADA ÇÖZÜM ARAYIŞLARI

Benzer mali dengesizliklerle karşılaşan ülkeler, haber yayıncıları ile dijital platformlar arasındaki ekonomik ilişkiyi düzenlemek için farklı adımlar attı.

Avustralya, News Media Bargaining Code düzenlemesini hayata geçirdi. Google ve Meta gibi büyük platformlarla haber yayıncıları arasındaki gelir ve pazarlık gücü dengesizliğini azaltmayı amaçlayan düzenlemeyle platformların haber kuruluşlarıyla ticari anlaşmalar yapması için bir çerçeve oluşturuldu.

Kanada'da ise Online News Act ile büyük dijital platformların, haber kuruluşlarına içeriklerinin platformlarda sunulması karşılığında ödeme yapmasını sağlayacak bir pazarlık sistemi oluşturuldu.

AVRUPA BİRLİĞİ'NDE TELİF HAKLARI ÖNE ÇIKIYOR

Avrupa Birliği, basın yayıncılarına çevrim içi kullanım bakımından belirli bağlantılı haklar tanıyor. Böylece dijital platformların yayıncı içeriklerini kullanması karşısında ekonomik hakların korunması hedefleniyor.

158 MİLYAR LİRALIK YATIRIM DİJİTALE YÖNELDİ

Reklamcılar Derneği ve Deloitte tarafından hazırlanan Türkiye'de Tahmini Medya ve Reklam Yatırımları 2024 Raporu'na göre Türkiye'de toplam medya yatırımları 2024 yılında 213 milyar liraya ulaştı.

Bu tutarın 158 milyar 30 milyon lirası dijital mecralara yöneldi. Dijitalin toplam yatırımlar içindeki payı yüzde 74,18 olarak hesaplandı.

TELEVİZYONUN PAYI YÜZDE 18,24

Televizyon, 38 milyar 860 milyon liralık yatırımla toplam medya yatırımlarından yüzde 18,24 pay aldı.

Açık hava reklamlarına 10 milyar 930 milyon lira ayrılırken bu mecranın payı yüzde 5,13 oldu. Radyo yatırımları 3 milyar 300 milyon lirayı aşarak yüzde 1,55'e ulaştı. Sinema reklamlarına yapılan yatırım ise 261 milyon 710 bin lira olarak gerçekleşti.

GAZETELERE 919 MİLYON LİRALIK REKLAM YATIRIMI

Raporda basın yatırımları, gazete ve dergi olarak iki ayrı başlıkta ele alındı. Buna göre 2024 yılında gazete reklam yatırımları 919 milyon lira, dergi yatırımları ise 721 milyon lira oldu.

Gazete ve dergilerin toplam yatırımı 1 milyar 640 milyon liraya ulaşırken basının toplam medya yatırımları içindeki payı yüzde 0,77'de kaldı.

GAZETELERDE REKLAM ALANI VE REKLAMVEREN SAYISI AZALDI

Gazetelerdeki reklam hacmine ilişkin veriler de düşüşü ortaya koydu. 2023 yılında 4 milyon 704 bin santim olan reklam alanı, 2024'te 3 milyon 793 bin santime geriledi.

Aynı dönemde gazetelerde reklamveren sayısı 3 bin 869'dan 3 bin 556'ya düştü. Böylece reklam alanında yüzde 19,4, reklamveren sayısında ise yüzde 8 azalma kaydedildi.

AYTUĞ'DAN GELENEKSEL MEDYANIN GELİRLERİNE İLİŞKİN UYARI

Reklam gelirlerinin televizyon ve yazılı basın için önemine değinen gazeteci yazar Yüksel Aytuğ, "Türkiye'de insanların doğru haber alıp temiz bilgiye ulaşmalarını sağlayan, aynı zamanda vatandaşın tek ücretsiz eğlencesi olan konvansiyonel kanallara şu günlerde dış uzantılı bir darbe yapılıyor. Aynı komployu daha önce de yazılı basın için uygulamaya sokmuşlar ve kısmen başarılı olup tirajları düşürerek, boşa çıkan reklam gelirini iç etmişlerdi. Şimdi de dijital platformlar genel reklam harcamasının yüzde 75'ini haksız rekabet sonucu ele geçirip, televizyon kanallarını reklamsız bırakarak can damarlarını kesmeye çalışıyorlar" dedi.

DİJİTAL PLATFORMLARIN YAYIN POLİTİKALARINI ELEŞTİRDİ

Dijital eğlence ve dizi platformlarına yönelik eleştirilerde bulunan Aytuğ, şu ifadeleri kullandı:

"Dijital platformlar bunu sadece kâr amacıyla yapmıyor. Esas hedefleri; Türk aile yapısını, gelenek, örf ve adetleri, ahlaki normları, dini, milli ve kültürel değerleri önce yıpratıp, sonra da yok etmek. Aslında yayın politikaları da tamamen bu gizli amaçlarına hizmet eder nitelikte. Dizilerinde aşırı cinsellik, şiddet, milli değerleri küçümseme gibi yer altına gömülmüş mayınlar var.

Eşcinselliğin ve onun taşeronu LGBT'yi sadece desteklemekle kalmıyor, propagandasını da yapıyorlar. Üstelik bunu abonelik ücreti adı altında milletin cebine ellerini daldırarak gerçekleştiriyorlar. Hem reklam pastasının en büyük dilimini mideye indiriyor hem de milleti adeta haraca kesiyorlar"

DENETİM, REKABET VE ALGORİTMA ELEŞTİRİSİ

Geleneksel medyanın rekabette zorlanmaya başladığını belirten Aytuğ, şöyle konuştu:

"Bütün bunların yanı sıra RTÜK, konvansiyonel kanallara en ufak ihlalde milyonlarca lira ceza keserken, dijital kanalların aldığı cezalar devede kulak kalıyor. Ayrıca yerli ve milli medyanın kazandığı para yurt içinde kalırken, dijital medyanın kazancı açıktan İngiltere, YouTube ve Google'un izlenme oranlarının bağımsız denetim kuruluşlarına devredilmesi için mahkemeye başvurdu. Böylece izlenme oranlarının kendi ileri sürdükleri gibi zirvede olmadığı ortaya çıkacak, reklam dünyasını sömürmeleri engellenecek, 'Artık kimse televizyon izlemiyor' savları da çürütülecekti. Ancak mahkeme 'Halkın haber alma özgürlüğü' kriterini baz alarak bu başvuruyu reddetti. Haber alma özgürlüğüymüş. Yahu hangi özgürlükten söz ediyorsunuz? Gazze katliamı sırasında algoritmalar oluşturarak, vahşeti kınayanları, Filistin'e destek verenleri, Netanyahu'yu lanetleyenleri sansürleyen, açıkça siyonizm çığırtkanlığı yapan bunlar değil miydi?"

"TELEVİZYONLAR AYAKTA KALMALI"

Televizyonların dijital medya karşısında ayakta kalması gerektiğini vurgulayan Aytuğ, "Şu anda Türkiye'de diziler erkenden yayından kalkıyor, yeni projeler erteleniyor. Sebebi, dijital platformların reklam gelirlerine haksızca ipotek koymaları. Eğer geleneksel medya bu yolla yok edilirse, meydan tamamen onlara kalacak" şeklinde konuştu.

DİKER: GELENEKSEL MEDYA ORTAK GÜNDEM OLUŞTURUYOR

Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Halkla İlişkiler ve Tanıtım Bölüm Başkanı Doç. Dr. Ersin Diker ise geleneksel medyanın doğru haber açısından güvenilir bir kaynak olmayı sürdürdüğüne işaret etti.

Diker, "Bence buradaki yanılgı, dijital medyanın yükselişinin geleneksel medyanın sonu olarak yorumlanmasıdır. Televizyon, radyo ve gazeteler sadece reklam yayınlanan mecralar değillerdir. Aynı zamanda toplumun haber alma, bilgilendirme ve ortak gündem oluşturma işlevleri de bulunmaktadır. Televizyon hala geniş kitlelere aynı anda ulaşabilen güçlü bir mecradır. Örneğin başta afetler olmak üzere olağanüstü durumlarda, toplumsal gelişmelerde ve kamuoyunun dikkatini çeken konularda geleneksel medya yayıncılığı önemini korumaktadır" ifadelerini kullandı.

KÜRESEL REKLAM PAZARINDA DA DİJİTALİN PAYI ARTIYOR

WPP Media'nın This Year Next Year 2025 küresel reklam raporuna göre dünyada toplam 1,14 trilyon dolara ulaşan reklam pazarında dijital mecraların payı artarken geleneksel medya kanallarının payı tarihi seviyelere geriledi.

Rapora göre 2025 yılında salt dijital reklam gelirleri, toplam pazarın yüzde 73,2'sini oluşturarak yaklaşık 834,5 milyar dolara yükseldi. Toplam televizyon reklam gelirleri ise 167,4 milyar dolarda kaldı.

Sabah Gazetesi'nden Harun Sekmen'in haberine göre, gazetelerde düşüş derinleşirken küresel gazete reklam gelirleri 31,4 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti. Gazetelerin küresel reklam pazarından aldığı pay yüzde 2,75 oldu.