Esra Albayrak'tan yapay zeka uyarısı: Algoritmalar neyi başarıyor, kimin diliyle ve kimin verisiyle düşünüyor?
NUN Eğitim ve Kültür Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Esra Albayrak, yapay zeka algoritmalarının çocukların dikkatini ve irade gücünü etkilediğine dikkat çekerek, “Yapay zeka algoritmaları neyi başarıyor? Kimin diliyle, kimin verisiyle düşünüyor? Bunları sormak zorundayız.” dedi. Çocukların dijital çağda yalnızca risklerden uzak tutulmasının yeterli olmadığını belirten Albayrak, erken çocukluk dönemine yatırım yapılması ve çocuklara sistematik düşünme becerisi kazandırılması gerektiğini vurguladı.
Özbekistan'ın Semerkant şehrinde düzenlenen "Çocukların Refahına Yatırım Yapmak: Gelecek Nesillerin Sürdürülebilir ve Adil Kalkınmasına Giden Yol Dünya Zirvesi" kapsamında konuşan Albayrak, çocukların güvenliğini ve iyi oluşunu tehdit eden dijital risklere ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
"SOSYAL MEDYADAN SONRA ŞİMDİ YAPAY ZEKAYI KONUŞUYORUZ"
"Çocuklara Büyük Ölçekte Yatırım" başlıklı oturumda konuşan Albayrak, sosyal medyanın çocukların gerçek ilişkileri üzerindeki etkisine değinerek, dijital dünyadaki yeni risklerin yapay zeka ile farklı bir boyuta taşındığını söyledi.
Albayrak, çocukların iyi oluşunu tehdit eden algoritmaların insanın ihtiyaçlarından çok dikkatine ve verisine odaklandığını belirterek, "Dolayısıyla dikkatimizi esir alırken irade gücümüzü de zayıflatıyor." ifadelerini kullandı.
Sosyal medyanın gerçek bağları taklit eden bir bağlılık algısı oluşturduğunu ve çocukların düşünce, dil ve duygu bütünlüğünü besleyen gerçek ilişkilerini zayıflattığını ifade eden Albayrak, "Dalganın ilk evresinde sosyal medya gerçek bağları taklit eden bir bağlılık illüzyonu oluşturarak çocuklarımızı bağımlı hale getirdi. Şimdi ikinci evrede yapay zekayı konuşuyoruz." dedi.
(Foto: AA)
"ÇOCUKLARI HER RİSKTEN UZAK TUTMAK YETERLİ DEĞİL"
Yapay zeka çağında çocukların güvenliğinin yeniden ele alınması gerektiğini vurgulayan Albayrak, çocukları korumanın onları her türlü riskten uzak tutmak anlamına gelmediğini belirtti. Albayrak, çocukların karşılaştıkları belirsizlikler ve hızlı değişim karşısında dayanıklı yetiştirilmelerinin önemine işaret etti.
Dört çocuk annesi, sosyal bilimci ve eğitimci kimliğiyle konuyu değerlendirdiğini belirten Albayrak, "Bir çocuğu belirsizlikler ve hız karşısında bugün nasıl daha dayanıklı yetiştirebiliriz?" sorusunun üzerinde durulması gerektiğini söyledi.
"ÇOCUKLARA SİSTEMATİK DÜŞÜNME EĞİTİMİ VERİLMELİ"
Çocukların çağın edilgen bir parçası değil, aktif özneleri olmalarının önemini vurgulayan Albayrak, bunun için erken çocukluk dönemine yatırım yapılması gerektiğini ifade etti. Albayrak'a göre bu yatırımın en önemli unsurlarından biri, çocuklara sistematik düşünme becerisi kazandırılması.
Düşünme kapasitesine sahip olmanın, bu kapasiteyi doğru kullanmayı tek başına garanti etmediğini belirten Albayrak, çocukların kavramlarla çalışmayı, karşılaştırma yapmayı, sınıflandırmayı, gerekçe göstermeyi ve doğru sorular sormayı öğrenmesi gerektiğini kaydetti.
(Foto: AA)
ALİ KUŞÇU ÖRNEĞİYLE "KABULLERİ SORGULAMA" ÇAĞRISI
Konuşmasında Semerkant'ın bilim ve düşünce mirasına da değinen Albayrak, Uluğ Bey'in öğrencisi Ali Kuşçu'nun bilimsel kabulleri sorgulama cesaretinden ilham aldığını anlattı.
Albayrak, kendi döneminde tartışılmaz kabul edilen düşünceleri sorgulayan Ali Kuşçu'nun astronominin önünü açan yaklaşımına işaret ederek, sosyal bilimlerde de görülen sonuçların arkasındaki mekanizmaların araştırılması gerektiğini söyledi.
Aynı davranışı sergileyen çocukların farklı nedenlerle bu davranışı gösteriyor olabileceğini belirten Albayrak, akran zorbalığı, kontrolsüz ekran maruziyeti, geçim sıkıntısı ve şiddet gibi etkenlerin birbirinden farklı çözümler gerektirdiğini ifade etti. Albayrak, hazır cevaplar yerine doğru sorulara, tekil açıklamalar yerine çoklu nedenlere odaklanılması gerektiğini dile getirdi.
"BİZİM DÜŞÜNCE GELENEĞİMİZ BUNA FITRAT DİYOR"
Çocuğun gelişiminin yalnızca zihinsel ve akademik becerilerle sınırlı değerlendirilemeyeceğini belirten Albayrak, iyi oluş halinin bedensel, zihinsel, ruhsal ve ahlaki gelişimi kapsaması gerektiğini söyledi. Çocuğun ailesiyle, toplumla ve yaratılış gayesiyle barışık bir ilişki kurmasının da bu sürecin parçası olduğunu ifade etti.
Modern pedagojide uzun süre çocuğun zihninin boş bir levha olduğu yaklaşımının öne çıktığını belirten Albayrak, gelişim biliminin yeni doğan bebeklerin annelerinin sesini tanıyabildiğini ve ana dillerinin ritmini ayırt edebildiğini gösterdiğini söyledi.
Albayrak, "Bizim düşünce geleneğimiz buna fıtrat diyor. Fıtrat kavramı şunu söylüyor, insan bir fıtratla doğar ve hayat da bu fıtratı bozmadan tekamüle erdirme yolculuğudur." ifadelerini kullandı.
(Foto: AA)
"DÜNYA ÇOCUKLARI BİZDEN ALİ KUŞÇU'NUN CESARETİNİ BEKLİYOR"
Yapay zeka çağında toplumun genel kabullerinin sorgulanması gerektiğini vurgulayan Albayrak, çocukların doğuştan gelen merak duygusunun korunmasının önemine dikkat çekti.
"Yapay zeka çağının apaçık sayılan kabullerini sorgulamak ve insanın en çok da lehine kararlar almak cesaretini göstermek zorundayız." diyen Albayrak, çocukların sürekli "Neden?" diye soran merakının yetişkinler tarafından zamanla gölgelenebildiğini belirtti.
Albayrak, sözlerini Gazze, Lübnan ve Myanmar'daki çocuklara da değinerek tamamladı. İnsanların birbirini eşit düzeyde görebilmesini engelleyen ve gücün adaletsiz kullanımını meşrulaştıran kabullerin sorgulanması gerektiğini ifade eden Albayrak, "Bizden Ali Kuşçu'nun cesaretini bekliyor dünya çocukları." dedi.
Zirve kapsamındaki oturumun moderatörlüğünü, BM Genel Sekreteri'nin Çocuklara Yönelik Şiddet Özel Temsilcisi Dr. Najat Maalla M'jid yaptı. Oturumda farklı ülkelerden kamu görevlileri, uluslararası kuruluş temsilcileri ve çocuk alanında çalışan uzmanlar da konuşmacı olarak yer aldı.
