15 Temmuz 2016'daki darbe girişimiyle Türkiye'yi karanlığa hapsetmek isteyen FETÖ'cü hainlerin püskürtülen girişiminin üzerinden 8 yıl geçti. Başkan Erdoğan liderliğinde Türk ekonomisi aradan geçen bunca zaman esnasında hangi başarıları elde etti? İşte 2016'dan bu yana yaşanan ekonomideki istikrar çizgisi...
FETÖ'nün hain darbe girişimi sonrası piyasalar bir anda artan risk algısı sebebiyle zorlu bir döneme girmişti. Ülkede yaşanan olağanüstü durum sebebiyle artan riskler, ekonomik göstergeleri negatif yönde etkilemiş, bunun ilk emareleri de döviz kuru üzerinde görülmüştü.
14 Temmuz 2016'da günü 2,8778'den kapatan dolar/TL, 15 Temmuz'daki FETÖ'nün hain darbe girişiminin basına yansıması sonucu yurt dışı piyasalarda satış ağırlıklı bir seyir izleyerek yüzde 5,1'lik artışla 3,0250 seviyesine yükselmişti. Hain FETÖ darbe girişiminin büyük oranda bastırıldığı pazartesi günü, BIST 100 endeksi 15 Temmuz cuma günkü kapanışa göre günü yüzde 7,08 düşüşle 76.957,61 puandan günü tamamlamıştı.
Haftanın devamında da düşüş eğilimini sürdüren endeks, haftayı yüzde 13,39'luk değer kaybıyla kapatmıştı. Haziranda 6 aylık bir yükseliş trendinin ardından 107,4 seviyesine yükselen sanayi üretim endeksi, temmuzda 20 puandan fazla gerileyerek 86,9 seviyesine inmişti. İhracat ve ithalat tarafı da darbe girişiminden olumsuz yönde etkilenmiş, ticari aktivitede önemli bir düşüş gözlemlenmişti.
İhracat temmuzda bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 11,5 azalmış, yavaşlayan tüketim harcamalarıyla birlikte ithalat da temmuzda bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 19,4 düşmüştü. Yılın ilk 2 çeyreğinde sırasıyla yüzde 4,5 ve yüzde 4,7'lik büyüme oranını yakalayan Türk ekonomisi, darbe girişiminin yaşandığı üçüncü çeyrekte mevsimsellikten arındırılmış endekse göre yüzde 0,2 daralmıştı.
KISA SÜREDE TOPARLANDI 15 Temmuz sonrası piyasalarda oluşan tedirginliğin asgari seviyeye indirilmesi için ekonomi yönetimi ve regülatörlerin aldığı birçok önlem sayesinde darbe girişiminin ekonomiye maliyeti minimuma indirilmeye çalışılmıştı. Hükümetin özellikle reel sektörü desteklemeye yönelik attığı adımlarla 2016'nın son çeyreğinde yüzde 4,2 büyüme kaydeden ekonomi, o yılı yüzde 3,2 büyüme oranıyla kapatmıştı. Alınan önlemler sayesinde ekonominin kısa sürede eski seviyelere ulaşılması sağlanırken, BIST 100 endeksinin darbe öncesi seviyelere yükselmesi 6 ay sürmüştü. Sonrasında bir yıl içinde yaklaşık yüzde 50 yükselen BIST 100 endeksi, Ocak 2018'de 120 bin seviyesini görmüştü.
PANDEMİYE RAĞMEN BÜYÜME SÜRDÜ Darbenin etkilerinden kısa sürede kurtulan Türkiye ekonomisi ardından yaşanan pandemiye rağmen pozitif büyüyen birkaç ülkeden birisi oldu. Aldığı tedbirlerle üretimini, istihdamını durdurmayan Türkiye büyümeyi de sürdürdü. 2020 yılında bütün dünyanın eve kapandığı ve küçüldüğü dönemde Türkiye ekonomisi yüzde 1.8 büyüdü. 2021'de büyüme rekor kırarak yüzde 11.4 oldu. 2022 yılında 5.6, 2023 yılında ise 4.5 oranında büyüme rakamları geldi. İhracat 250 milyar dolar hedefini çok önceden aşarken istihdamda cumhuriyet tarihinin rekorları kırıldı. Hain darbecilere karşı milletin meydanlarda canı pahasına verdiği mücadele ekonomi alanında da aynen devam ettirildi.
YATIRIMLAR HIZ KESMEDİ Türkiye bu dönemde ulaşımdan enerjiye, savunma sanayinden, uzay teknolojilerine hemen her alanda yatırıma devam etti.
YERLİ OTOMOBİL: Üretim için siyasi irade ve Türk sanayicisinin cesareti ile yıllardır hayali kurulan yerli otomobil gerçeğe dönüştü Milli otomobilimiz Togg yollara çıktı, şimdi dünyaya satış aşamasında.
KÜRESEL PARANIN YENİ ADRESİ: Son yıllarda atılan adımlarla İstanbul'un uluslararası alanda rekabet gücüne sahip bir finans merkezi olması yönünde önemli gelişmeler kaydedildi. Ataşehir'de kurulan İstanbul Finans Merkezi görkemli yapılarıyla küresel paranın yeni adreslerinden birisi olma yolunda ilerliyor.
İSTANBUL YENİ HAVALİMANI: Dünyanın en büyük havalimanı olarak hizmet veren İstanbul Havalimanı, Türk havacılık sektörünün gözbebeği haline geldi. Bu sayede sivil havacılık sektörü büyüdü yolcu ve uçuş sayılarında Avrupa birincisi haline gelindi.
ÇANAKKALE KÖPRÜSÜ: Avrupa ve Asya, dev asma köprülerle dördüncü kez birleşti. İstanbul Boğazı'na takılan üç gerdanlığın ardından Çanakkale Boğazı'na da asma köprü yapıldı. Kuleleri arasındaki 2023 metre mesafesiyle bu alanda en büyük olan 1915 Çanakkale Köprüsü ulaşım sektörüne yeni bir nefes aldırdı.
UZAYA TÜRK DAMGASI: Bir Türk vatandaşının ilk uzay yolculuğunu yapmasının ardından uzaydaki uydularımıza bir yenisi daha eklendi. Turksat 5A'ların ardından Turksat 6A'da uzaydaki yerini aldı. TÜRKSAT 6A ile birlikte Türkiye, kendi haberleşme uydusunu yapıp uzaya gönderebilen 11 ülke arasına girdi.
SAVUNMA SANAYİ İLKLERE İMZA ATTI: Savunma sanayisi son yıllarda gösterdiği gelişmelerle Türk milletinin gururu olmaya devam ediyor. milli İHA ve SİHA'lar ile başlayan yolculuk, Altay tankı ile sürdü. Ağır sınıf taarruz helikopteri ATAK-2, insansız savaş uçağı ANKA-3, insansız hava aracı Bayraktar TB3 ve Türkiye'nin ilk jet motorlu eğitim uçağı HÜRJET yine bu dönemde üretildi. Yerli ve milli ilk helikopter motoru TS1400, GÖKBEY helikopterini uçurdu. Milli muharip uçağımız KAAN gökyüzüyle buluştu. İnsansız savaş uçağı Bayraktar KIZILELMA Türk milletinin gurur abidelerinden birisi oldu.
ENERJİDE MİLLİ YATIRIMLAR: Türkiye bu dönemde enerjide de çok önemli atılımlar yaptı. Karadeniz'deki doğalgaz keşfinin ardından Güneydoğu'da petrol keşifleri birbirini izledi.
UZMANLAR, "15 TEMMUZ"A KARŞI TÜRKİYE EKONOMİSİNİN GÜCÜNÜ KORUDUĞUNU VURGULADI Uzmanlar, 15 Temmuz hain darbe girişimi amacına ulaşsaydı Türkiye ekonomisinin kayda değer derecede zarar göreceğini vurgulayarak, Türkiye'nin bu anlamda da kriz ortamlarına karşı nasıl dinamik bir ekonomi olduğunu ortaya koyduğunu kaydetti.
Analist Cüneyt Paksoy, 15 Temmuz hain darbe girişiminin Türkiye siyasal tarihi kadar Türkiye ekonomisi ve finans piyasalarına önemli etkileri olduğunu belirtti.
Bu süreçle mücadele ederken Türkiye'nin kararlı olduğunu göstermek adına hain darbe girişiminden sonra ilk günden itibaren piyasaları açık tuttuğunu, işlemlerin kesintisiz devam ettiğini ifade eden Paksoy, mücadelenin hemen sonrasında alınan önlemlerle sürecin negatif etkilerinin yumuşatılmaya çalışıldığını söyledi.
Aslında bunların çok önemli adım ve mücadeleler olduğunu, 15 Temmuz hain darbe girişiminin ekonomi ve finans piyasaları üzerinde o günün şartlarında kaçınılmaz bazı etkilerinin de bulunduğunu anlatan Paksoy, şu değerlendirmeyi yaptı:
"Ekonomi üzerinde o dönemde enflasyonun yüzde 6'lara yakın ve tek hanelerde olduğunu biliyoruz. Sonrasında hemen bir sene içinde enflasyon tekrar yüzde 10'ların üzerine çıkmıştır. İşsizlik o dönemde yüzde 10 sınırını zorlarken, yine o dönemin etkileri olarak 12'lere, 13'lere ulaşmıştır. Makro anlamdaki gelişmelerdeki en büyük etken de büyüme tarafında olmuştur. Özellikle 7 yıllık bir büyüme sürecinin kesintiye uğradığını ve trendin etkilendiğini gözledik. Finans piyasalarında da önemli etkiler oluştu. Kurlarda hareketlilik gördük. Borsada birkaç gün içinde sert düşüşler gördük. Kredi derecelendirme kuruluşlarından gelen not indirimlerini ve bu not indirimlerinin yabancı sermaye üzerindeki etkilerini izledik. Yabancı sermaye o dönemde önemli bir şekilde nakde geçerek yurt dışına çekilmişti. Türkiye'nin 5 yıllık kredi risk primindeki (CDS) yükseliş ve diğer dinamikler kurdaki harekete de bağlı olarak borçlanma maliyetlerimizi yukarı yönlü etkilemişti."
Bunların aslında önemli bir paradigma değişimi olarak görülebileceğini aktaran Paksoy, çünkü ekonomi iyi noktada ilerlerken milli gelirin de 12-13 bin dolarlara yaklaştığı bir ortamda daha ileriye gitmek isterken, tekrar yönünü aşağıya çevirmesinin, bireylere, vatandaşlara dokunuşu anlamında önemli görülmesi gerektiğini söyledi.
TÜRKİYE'NİN ÖNEMLİ SÜREÇLERDEKİ MÜCADELE GÜCÜ ÖNE ÇIKTI
Paksoy, Türkiye'nin bu süreçten çıkmak adına ciddi kararlar aldığını dile getirdi.
Türkiye'nin bu süreçte yapısal reform yapmaya gayret ettiğini kaydeden Paksoy, bu süreçten çıkmanın kolay olmadığını ifade etti.
Türkiye'nin bu mücadelesini anlatan Paksoy, şunları kaydetti:
"Aslında tam toparlanma sinyallerinin oluşacağı ortamda da 2017-2018 dönemlerinde ABD'yle Rahip Brunson davası üzerinden oluşan sürecin de etkilerini gözlemledik. Türkiye ekonomisinde orada da bir mücadele süreci oluştu. Akabinde pandemi süreci, yine bir mücadele yaşanan deprem afetleri, hepsi kısa tarihimizde önemli dönemeçler olarak geçti. Yani 15 Temmuz'da da başlayan süreç aslında bahsettiğimiz başlıklarla da etkisini devam ettirdi ama şunu görüyoruz ki gelinen noktada tamam olarak belki bu dönemin muhasebesini yaptığımızda enflasyonun yüksekliği, ekonomideki bazı dinamiklerin bozulma eğilimleri, büyüme tarafındaki mücadele ve diğer tüm dinamiklere baktığımızda yaşanan gelişmeler zorlukları gösterse de Türkiye'nin bir yandan da mücadele gücünü de görmek gerekiyor. Yani belirli kısa vadeli daralma süreçleri dışında Türkiye hep büyümeyi becerebilmiş, ekonomisini yukarı yönlü taşıyabilmiş bir ülke olarak kayda geçti. Türkiye yine bu dönemde ihracatını artırmayı başarabildi. Enerji gibi bir konuda önemli adımlar attı. Başta savunma sanayi olmak üzere birçok alanda adımlar atıldı."
Paksoy, bunların, sonuçlarının ileride görülebilecek adımlar olduğunu vurguladı.
Şu an yürütülen enflasyonla mücadele programı kapsamında da enflasyonun aşağı gelmesi sonrasında reel sektörün motivasyonunu kazanması ve ihracatın artması adına alınacak önlemlerin de önemli olacağını vurgulayan Paksoy, ama 15 Temmuz'dan başlayarak birçok stres başlığıyla mücadele eden Türkiye'nin yeniden güçlü ve normal piyasa dengelerine kavuşma mücadelesinin önem taşıdığını belirtti.
Paksoy, bu mücadelenin hedeflerinin belli olduğunu dile getirerek, "Tabii ki yapısal reform noktasında ve daha birçok alanda önemli adımlar bizi bekliyor. Yapılması gereken çok iş var ama en azından Türkiye piyasası rekabetçi olabildiğini, krizlerle mücadele edebildiğini, dinamik bir ekonomi olabildiğini göstermiştir." diye konuştu.
Paksoy, "Bundan sonrasında da global piyasalarda yaşanan zorluklara, küresel risk iştahındaki azalışa, enflasyonun tüm dünyada yaptığı etkiyle kendi içimizde de mücadele etmemize rağmen jeopolitik risklerin ciddi bir başlık olduğu ve siyasetin global ölçekte ABD seçimleri ve Avrupa içindeki yaşanan gelişmelerle öne çıktığı bir döneme rağmen Türkiye, kendi dinamiklerini oluşturma noktasına kararlı olduğunu göstermeye devam ediyor. Bunda da kesintisiz olarak bu karar sürecinde yoluna devam etmelidir. Türkiye ekonomisinin dinamikleri güçlüdür. Mücadele gücü güçlüdür. Bunu tam olarak kazanıma dönüştürmek ve hedeflerimizi yukarı yönde revize etmek için önemli bir çalışma süreci bizi beklemektedir." değerlendirmesinde bulundu.
"DARBELER HER ZAMAN TÜRKİYE EKONOMİSİNİN DÜNYADAKİ SIRALAMASINDA GERİLEMEYE NEDEN OLDU"
İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Yusuf Dinç de Türkiye'de darbelerin her zaman demokrasiye yapılan saldırılar olarak tartışıldığını belirtti.
Temelde bunun doğru olduğunu ancak bu darbelerin ekonomiyi de vurduğunun tartışılmaması durumunda eksik kalacağını ifade eden Dinç, şöyle devam etti:
"1960 darbesinden önce Türkiye dünyanın ilk 10 ekonomisi arasındaydı veya farklı raporlamalara göre 11. ekonomisiydi. Darbeyle beraber 6 sıra birden kaybetti. 1961'de sıralamada 16'ncılığa düştü. Ertesi sene 17'inciliğe geriledi. 71 darbesiyle beraber 19'unculuğa düştü. Bu da yetmemiş olacak ki 80 darbesi Türkiye'yi dünyanın ilk 20 büyük ekonomisi listesinin dışına atmıştı. Dünyada birçok ekonomi hızla ileri giderken Türkiye darbe ortamının etkisi altında tam tersine gidiyordu. 1990'larda da Türkiye'nin kaderi değişmedi.
28 Şubat sürecinin bir sonucu olan 2001 krizinde darbeciler ve onların şemsiyesi altındakilerin Türkiye'den hortumladığı tutar 60 milyar doları buldu. 28 Şubatçılar ekonominin neredeyse üçte birini yok etti. 2001 krizinden önce 200 milyar dolar civarı olan gayrisafi milli hasıla krizle beraber 140 milyar dolar civarına düştü ve Türkiye'nin cari açık sorunu da 28 Şubat'ın sonucu ve ürünü olan 2001 krizinden sonra başladı. İlk 20 ekonomi arasına dönmek 30 yıl sürdü ama bunun işaretleri belirir belirmez, AK Parti'ye kapatma davası, e-muhtıra, 17-25 derken, 15 Temmuz da tüm diğer darbelerin devamı olan 'aynı zihniyet rolünü' oynamak için sahneye çıktı. 27 Nisan muhtırasında darbeci kafaya atılan tokat 15 Temmuz'da yüzlerinde patladı."
Dinç, "15 Temmuz hain darbecileri amaçlarına ulaşsaydı Türkiye, ekonomisinin üçte birini kaybetmiş olacaktı. 15 Temmuz hain darbe girişimine karşı bu millet verdiği kahramanca mücadele ile dinini, imanını, izzet ve haysiyetini korumuştur ama sadece bunlarla sınırlı değildir. 15 Temmuz hain darbe girişimi başarılı olsaydı 30'uncu ekonomi ancak olabilirdik. Bugün Türkiye'de kazanılan her ekmekte o günkü mücadelenin de bir katkısı olduğunu unutmamalıyız." diyerek sözlerini tamamladı.
