Artık saniye uygulaması bitiyor! Zaman ölçümünde yeni dönem: 1972'den bu yana kullanılıyordu

Uluslararası zaman ölçüm yetkilileri, yaklaşık yarım asırdır kullanılan artık saniye uygulamasının kaldırılmasını öngören teklifi değerlendirmeye hazırlanıyor. Dünya'nın dönüş hareketleri ile telekomünikasyon, güç şebekeleri ve bilgisayar sistemlerinde kullanılan küresel zaman standardı arasındaki uyumu sağlayan uygulama, teknolojik altyapılarda oluşturduğu sorunlar nedeniyle yeniden gündeme geldi. 1972'den itibaren küresel saatlere toplam 27 kez artık saniye eklendi. Bu düzenleme, gözlemevleri tarafından belirlenen astronomik zaman ile hassas atom saatlerine dayanan Eşgüdümlü Evrensel Zaman arasındaki farklılıkları gidermek amacıyla kullanıldı.

DÜNYA SABİT BİR HIZLA DÖNMÜYOR

Astronomik zaman ile atom saatlerinin belirlediği zamanın birbirinden farklı olmasının temelinde Dünya'nın dönüş hızındaki değişimler bulunuyor. Gezegen, kendi ekseni etrafında her zaman aynı hızla dönmediği gibi yalpalama hareketi de gerçekleştiriyor. Bu hareketlerde Ay'ın yerçekimi kuvveti, Dünya'nın çekirdeğinde meydana gelen kaymalar ve iklim krizi nedeniyle kutup buzullarının erimesiyle ortaya çıkan su ve buz hareketleri etkili oluyor. Artık saniye uygulaması, iki farklı zaman ölçüm sistemi arasındaki uyumu korumak için kullanılıyordu.

Ancak artık yılların aksine günlük yaşamda neredeyse fark edilmeyen bu saniyeler, dijital sistemler açısından önemli sorunlar oluşturabiliyordu. Düzensiz aralıklarla uygulanan ve yalnızca altı ay önceden duyurulan artık saniyeler; veri sunucuları, yüksek frekanslı finansal işlem sistemleri ve hassas zaman ölçümüne ihtiyaç duyan altyapıların işletmecileri için teknik zorluklara neden oluyordu.

TEK BİR SANİYE DİJİTAL SİSTEMLERİ ETKİLEDİ

Artık saniye uygulamasının teknoloji sistemlerinde yol açtığı sorunlar geçmişte de yaşandı. 2012 yılında saatlere eklenen fazladan bir saniye, büyük sosyal medya ağları ile uçak rezervasyon sistemlerinde çökmelere neden oldu. Son artık saniyenin eklendiği 2016 yılının sonunda ise bulut hizmet sağlayıcılarının müşterileri kısa süreli kesintilerle karşılaştı. Bu tür aksaklıklar nedeniyle teknoloji şirketleri, artık saniye uygulamasının tamamen kaldırılmasını talep etmeye başladı.

NEDEN KALDIRILMAK İSTENİYOR?

Uluslararası ölçüm standartlarını belirleyen hükümetler arası kuruluş Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosuna üye 69 ülke, artık saniye uygulamasının sona erdirilmesine ilişkin teklifi oylayacak. Teklifin kabul edilmesi halinde kararın Mayıs 2027'de yürürlüğe girmesi öngörülüyor. Atom saatlerinin ilk kullanılmaya başlandığı dönemde navigasyon sistemleri geleneksel yöntemlere dayanıyordu.

Bu nedenle zaman ölçümünün astronomik zamanla uyumlu olması büyük önem taşıyordu. Ancak GPS teknolojisinin geliştirilmesiyle bu gereklilik değişti. Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu üyeleri, Eşgüdümlü Evrensel Zaman'a ilişkin düzenlemeleri 20 yılı aşkın süredir tartışıyor. Kuruluşun 2022 yılında gerçekleştirdiği son toplantıda, artık saniyenin 2035 yılına kadar kademeli olarak kaldırılmasını öngören karar kabul edilmişti.

UZMANLARDAN NEGATİF ARTIK SANİYE UYARISI

Artık saniye uygulamasına ilişkin tartışmaların hız kazanmasında, daha önce hiç uygulanmamış bir zaman düzeltmesinin gündeme gelmesi etkili oldu. Uzmanlar, yakın gelecekte saatlere bir saniye eklenmesi yerine bir saniyenin çıkarılmasının gerekebileceğine dikkat çekiyor. Negatif artık saniye olarak adlandırılan bu işlem, Dünya'nın dönüş hızındaki değişimlerle bağlantılı. Dünya'nın dönüşü uzun vadede yavaşlama eğilimi gösterse de kısa vadeli veriler gezegenin hızlanıyor olabileceğine işaret ediyor.

Bu durum, astronomik zaman ile atom zamanı arasındaki farkı dengelemek amacıyla Eşgüdümlü Evrensel Zaman'dan bir saniye çıkarılmasını gerektirebilir. Daha önce hiç gerçekleştirilmeyen negatif artık saniye uygulamasının dijital sistemlerde ciddi aksamalara yol açabileceği değerlendiriliyor. Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu da kritik altyapı işletmecilerinin böyle bir değişikliğe henüz hazırlıklı olmadığını bildirdi.

Hazırlanan teklif, atom zamanı ile astronomik zaman arasındaki farkın zaman içinde kademeli olarak artmasına izin verilmesini öngörüyor. Bu düzenlemeyle resmî zaman ölçümü Dünya'nın dönüş hareketlerinden bağımsız hale gelecek ve küresel saatlere yeniden artık saniye eklenmesine ihtiyaç duyulmayacak. Bununla birlikte teklif kapsamında, atom zamanı ile astronomik zaman arasındaki maksimum farkın bir saati aşmaması tavsiye ediliyor. Uzmanların değerlendirmelerine göre iki zaman sistemi arasında bir saatlik fark oluşması 3 bin yıldan daha uzun sürecek. Bu sürenin sonunda zaman sistemlerini yeniden eşitlemek için artık saat uygulamasına geçilip geçilmeyeceğine gelecek nesiller karar verecek.