Elektronik atıklarda 62 milyar dolarlık kaynak: Eski telefon ve cihazlar yeniden kullanım ve geri dönüşümle değer kazanıyor

Eski telefon, tablet, bilgisayar ve diğer elektronik cihazlar yalnızca atık değil; içerdikleri metaller ve yeniden kullanım potansiyeli nedeniyle ekonomik bir kaynak. Global E-waste Monitor 2024'e göre 2022'de dünyada 62 milyon ton e-atık oluştu ve yalnızca yüzde 22,3'ü kayıtlı biçimde geri dönüştürüldü.

Dünyada 2022’de 62 milyon ton elektronik atık oluşurken, bunun yalnızca yüzde 22,3’ü kayıtlı biçimde toplandı ve geri dönüştürüldü. (Görseller: A Haber Grafik Ekibi ve A Haber Foto Arşiv)

ELEKTRONİK ATIKTA 62 MİLYAR DOLARLIK KAYNAK

Elektronik atık; kullanım dışı kalan telefon, bilgisayar, küçük ve büyük ev aletleri ile diğer elektrikli ve elektronik ürünleri kapsıyor. Bu cihazlar kullanım ömrünü tamamlasa bile içerdikleri malzemelerin ekonomik değeri tamamen ortadan kalkmıyor.

Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) ile Birleşmiş Milletler Eğitim ve Araştırma Enstitüsü (UNITAR) tarafından hazırlanan Global E-waste Monitor 2024, dünyada 2022 yılında 62 milyon ton elektronik atık üretildiğini ortaya koydu. Kişi başına düşen miktar küresel ölçekte 7,8 kilograma ulaştı.

Rapordaki verilere göre bu atıkların yalnızca yüzde 22,3'ü çevreye uygun biçimde toplandığı ve geri dönüştürüldüğü belgelenmiş atıklardan oluşuyor. Elektronik atık üretimindeki artış, kayıtlı toplama ve geri dönüşümdeki büyümeden yaklaşık beş kat daha hızlı ilerliyor.

Elektronik atıklarda geri kazanılabilir ancak ekonomiye kazandırılamayan doğal kaynakların değeri yaklaşık 62 milyar dolara ulaşıyor.

ALTIN, BAKIR VE DİĞER HAM MADDELER GERİ KAZANILABİLİYOR

Elektronik cihazların ekonomik değeri yalnızca ikinci el satış fiyatından kaynaklanmıyor. Kullanılamaz durumdaki ürünler de doğru işlemlerden geçirildiğinde metal ve diğer ham maddelerin yeniden üretim zincirine girmesini sağlayabiliyor.

ITU, elektronik atıklarda geri kazanılabilir ancak ekonomik sisteme kazandırılamayan doğal kaynakların değerini yaklaşık 62 milyar dolar olarak hesapladı. Bu tablo, e-atık yönetimini çevre politikasının yanı sıra ham madde güvenliği ve döngüsel ekonomi açısından da önemli hale getiriyor.

Elektronik devre kartlarında altın, gümüş ve paladyum gibi değerli metaller de bulunuyor. Bu nedenle cihazın kullanım ömrünün sona ermesi, içindeki ekonomik değerin de sona erdiği anlamına gelmiyor.

2030'DA ELEKTRONİK ATIK 82 MİLYON TONA ÇIKABİLİR

Elektronik cihaz kullanımının yaygınlaşması ve ürünlerin kullanım dışı kalması küresel e-atık miktarını büyütüyor. ITU ve UNITAR'ın projeksiyonuna göre mevcut eğilim sürerse dünyada yıllık elektronik atık miktarı 2030'da 82 milyon tona ulaşacak.

Bu artış, yalnızca daha fazla atık anlamına gelmiyor. Geri kazanılabilir metallerin ekonominin dışında kalması ve atıkların uygun olmayan yöntemlerle işlenmesi halinde ekonomik ve çevresel maliyet de büyüyor.

Türkiye’de 2022 yılında 1 milyon 77 bin ton e-atık oluştu; kayıtlı olarak toplanıp geri dönüştürülen miktar ise 186 bin 900 ton oldu.

TÜRKİYE'DE 1 MİLYON 77 BİN TON E-ATIK OLUŞTU

Türkiye'de elektronik atık miktarı da küresel artışla birlikte yüksek seviyelere ulaştı. ITU ve UNITAR tarafından hazırlanan Global E-waste Monitor 2024 raporuna göre, Türkiye'de 2022 yılında 1 milyon 77 bin ton elektronik atık oluştu. Kişi başına düşen e-atık miktarı ise 12,7 kilogram olarak hesaplandı.

Aynı veri setinde Türkiye'de kayıtlı olarak toplanan ve geri dönüştürülen elektronik atık miktarı 186 bin 900 ton olarak yer aldı. Bu rakam, oluşan toplam elektronik atığın yaklaşık yüzde 17,4'üne karşılık geliyor.

1,6 MİLYON ÜRÜN YENİDEN EKONOMİYE KAZANDIRILDI

Türkiye'de kullanılabilir ikinci el elektroniklerin ekonomiye yeniden kazandırılmasına ilişkin sistem de 2026'da yenilendi. Ticaret Bakanlığının hazırladığı Yenilenmiş Ürünler Hakkında Yönetmelik kapsamındaki yeni düzenlemeler 1 Ağustos 2026'da yürürlüğe girdi.

Ticaret Bakanlığı verilerine göre yenileme sistemi kapsamında bugüne kadar yaklaşık 1,6 milyon teknolojik ürün yenilenerek yeniden piyasaya kazandırıldı. Sistem, kullanılabilir cihazların doğrudan e-atığa dönüşmesini önlerken ürünlerin ekonomik ömrünün uzamasına da katkı sağladı.

Yeni düzenlemeyle televizyonlar da yenileme kapsamına alındı, cihazların yenileme süreçlerinin YÜBİS üzerinden kayıt altına alınması sağlandı ve mağazadan alınan yenilenmiş ürünler için de 14 günlük cayma hakkı getirildi.

Yenilenmiş ürün sistemi Türkiye'de ilk kez 22 Ağustos 2020'de yürürlüğe giren düzenlemeyle oluşturulmuştu. Yetkilendirilmiş yenileme merkezleri belirlenen şartları taşıyan ikinci el teknolojik ürünleri kontrol, onarım ve yenileme süreçlerinden geçirerek garantili şekilde tekrar satışa sunabiliyor.

Ticaret Bakanlığına göre yenileme sistemi kapsamında bugüne kadar yaklaşık 1,6 milyon teknolojik ürün yeniden piyasaya kazandırıldı.

ÇALIŞAN CİHAZ İLE E-ATIK AYNI YOLDAN GİTMİYOR

Evde kullanılmayan bir elektronik ürün için ilk ayrım cihazın yeniden kullanılabilir durumda olup olmadığı. Çalışan veya onarımla tekrar kullanılabilecek telefon ve diğer teknolojik ürünler ikinci el ya da mevzuata uygun yenileme sisteminde değerlendirilebiliyor. Böylece ürün hurdaya ayrılmadan ekonomik ömrü uzatılabiliyor.

Kullanılamayacak durumdaki elektronik ürünlerde ise geri dönüşüm sistemi devreye giriyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, vatandaşların eski elektrikli ve elektronik eşyaları belediyelerin toplama sistemlerine veya elektrik-elektronik eşya bayi ve dağıtıcılarına ücret ödemeden teslim edebileceğini belirtiyor.

Bu ayrım tüketici açısından da önemli. Çalışır durumdaki cihaz doğrudan hurdaya verildiğinde yeniden kullanım değeri kaybolabilir. Kullanım ömrü bitmiş bir cihazın evsel çöpe atılması ise kontrollü geri kazanım sürecinin dışına çıkmasına neden olur.

ELEKTRONİK ATIKLAR NEREYE TESLİM EDİLEBİLİR?

Kullanım ömrünü tamamlayan cihazların evsel çöpe bırakılması yerine elektronik atık toplama sistemine verilmesi gerekiyor.

Vatandaşlar öncelikle belediyelerin atık getirme merkezlerini ve elektronik atık toplama hizmetlerini kontrol edebilir. Elektrikli ve elektronik eşya bayi veya dağıtıcıları da mevzuat kapsamında eski elektroniklerin teslim edilebildiği kanallar arasında bulunuyor.

Veri içeren telefon, bilgisayar ve depolama cihazlarında ise teslim noktası seçilirken veri güvenliği ayrıca dikkate alınmalı.

Çalışır durumdaki cihazların ikinci el veya yenileme kanallarında değerlendirilmesi, kullanım ömrünü tamamlayan ürünlerin ise yetkili toplama ve geri dönüşüm sistemlerine teslim edilmesi gerekiyor.

E-ATIK EKONOMİSİNİN ÖNEMİ ARTACAK

Küresel elektronik atık miktarının 2030'a kadar 82 milyon tona çıkacağı projeksiyonu, yenileme ve geri dönüşüm sistemlerinin ekonomik önemini artırıyor. Daha fazla cihazın yeniden kullanılması ürün ömrünü uzatırken, kullanım dışı cihazların kontrollü işlenmesi ikincil ham madde kaynağı oluşturuyor.

Tüketici açısından süreç iki seçeneğe ayrılıyor: Kullanılabilir cihazın ekonomik değerini korumak, kullanılamaz cihazı ise yetkili toplama sistemine teslim etmek. Böylece evlerde bekleyen elektronikler ya yeniden kullanıma dönüyor ya da içerdikleri ham maddelerin geri kazanılmasının önü açılıyor.