Evinizdeki eski eşyalara bir daha bakın! Yıllar önce yasaklanan zehir hala aramızda
Yıllar önce yasaklanan alev geciktirici PBDE'ler, kullanımın sona ermesine rağmen çevrede kaybolmadı. Yeni araştırma, bu kimyasalların eski mobilya ve elektroniklerden atıklara kadar farklı kaynaklarla yayıldığını ortaya koydu. Bilim insanları gıda ve kapalı ortamlardaki maruziyete dikkat çekiyor.
Yıllar önce hayatımızın pek çok alanında kullanılan zehirli alev geciktirici kimyasalların etkisi sanıldığı kadar çabuk sona ermedi. PBDE adı verilen bu maddeler yasaklanmalarına rağmen eski mobilyalardan elektronik eşyalara, atıklardan toprağa kadar farklı yollarla çevrede varlığını sürdürüyor.
YASAKLANDI AMA ÇEVREDEN SİLİNMEDİ
Bir dönem yangın riskini azaltmak için çok sayıda üründe kullanılan kimyasallar, aradan yıllar geçmesine rağmen hayatımızdan tamamen çıkmadı. Polibromlanmış difenil eterler, yani kısaca PBDE'ler, alev geciktirici özellikleri nedeniyle uzun süre elektronik eşyalardan mobilyalara, tekstil ürünlerinden otomobillere kadar pek çok alanda kullanıldı.
Zamanla bu maddelerin çevrede ve canlıların vücudunda birikebildiği ortaya çıktı. Bunun üzerine farklı PBDE türlerine yönelik kısıtlamalar ve yasaklar getirildi. Bugün ise bilim insanlarının karşısında başka bir sorun var: Yasaklanan kimyasallar, geçmişte kullanıldıkları ürünler üzerinden çevreye karışmayı sürdürüyor.
181 ARAŞTIRMA TEK TEK İNCELENDİ
Çalışmada PBDE kirliliğiyle ilgili 181 hakemli araştırmanın sonuçları bir araya getirildi. Araştırmacılar havadan suya, topraktan tortulara, kardan atık su çamuruna kadar çok sayıda çevresel ortamı değerlendirdi. Çalışmalar, Kasım 2025'e kadar Ovid, Scopus ve Web of Science veri tabanlarından tarandı.
Araştırma, Khaled Abass liderliğindeki ekip tarafından yürütüldü. Çalışma, PRISMA sistematik inceleme kurallarına göre hazırlandı ve PROSPERO veri tabanına kaydedildi. Sonuçlar, PBDE'lerin farklı ortamlarda hala tespit edilebildiğini ortaya koydu. Üstelik bu durum yalnızca yoğun sanayi bölgeleriyle sınırlı kalmadı. Daha uzak ve görece temiz kabul edilen alanlarda da ölçülebilir seviyelere rastlandı.
ESKİ MOBİLYA VE ELEKTRONİKLER HALA KAYNAK
PBDE'lerin bugün çevreye ulaşmasının önemli nedenlerinden biri, geçmişte üretilen ürünlerin hala kullanılıyor olması. Eski bir mobilya, elektronik cihaz veya tekstil ürünü yıllar önce içine eklenen kimyasalı bugün de taşıyabiliyor. Ürünler eskidikçe ve parçalandıkça PBDE'ler toza karışabiliyor.
Buradan sonra süreç farklı yollarla devam ediyor. Üründen toza, tozdan atık suya, atık sudan çamura, çamurdan toprağa ve tortudan sucul besin zincirine uzanan bir döngü oluşabiliyor.
Çalışmanın başyazarı çevre toksikoloğu Khaled Abass, PBDE'lerin birbirine bağlı sistemler arasında hareket ettiğine dikkat çekiyor. Bu nedenle yalnızca tek bir çevresel alanı takip etmek, kirliliğin tamamını ortaya çıkarmaya yetmeyebiliyor.
