Küresel tehdit 'koronavirüs'! İşte koronavirüs ile ilgili tüm merak edilenler

Çin'in Hubey eyaletine bağlı Vuhan kentinde tespit edilen 27 zatürre vakasıyla gündemimize giren koronavirüs (Kovid-19) salgını, bugün 6 kıtaya ve 43 ülkeye yayılmış durumda. Dünya son 30 yılda üçüncü kez koronavirüs salgınıyla karşı karşıya. Koronavirüs salgını başlangıçta Çin'i etkilese de artık bu salgın küresel bir tehdit haline geldi.

Salgın ne kadar hızlı artıyorsa, ilgili haberler de o kadar hızla çoğalıyor. Toplum büyük bir bilgi yüküne maruz kalıyor ve "büyük resmi" görememek, mevcut korku ve endişeleri daha da artırıyor. Böyle bir durumda, daha kapsamlı bir bakış açısı kazanmak için, mevcut bilginin doğruluğunun teyit edilmiş kaynaklardan derlenip özetlenmesi ve anlaşılabilir hale getirilmesi önemli bir ihtiyaç haline geliyor. Bu araştırma yazısı da söz konusu ihtiyaca bir nebze cevap verebilmek için kaleme alındı.

MEVCUT DURUM

26 Şubat tarihi itibarıyla Dünya Sağlık Örgütüne (DSÖ) göre, 80 bin 239 kişide enfeksiyon tespit edildi ve 2 bin 700 kişi hayatını kaybetti. Çin'de uygulanan karantinalardan dolayı toplam 760 milyon kişi salgından etkilendi. Salgının sebep olduğu ekonomik kayıplar da giderek artıyor. Uzmanlar, salgının mevcut şekliyle ilerlemesi durumunda, sadece yılın ilk çeyreğinde Çin'in 62 milyar dolar, dünyanın ise 280 milyar dolar zarar edeceğini ifade ediyor. Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ise bu durumu Çin Halk Cumhuriyeti tarihindeki en büyük halk sağlığı mücadelesi olarak niteliyor.

Güney Kore, İran ve İtalya'da artan vaka sayılarının ardından, DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, hastalıkla etkin mücadele için az bir zamanın kaldığını ifade etti. DSÖ virüsün ve hastalığın ismini de belirledi. Hastalığın adı Kovid-19 (Korona Virüs Hastalığı 19) ve virüsün adı SARS-Cov-2 (Şiddetli Akut Solunum Yetmezliği Koronavirüsü 2) olarak belirlendi.

Salgın sebebiyle uluslararası toplumda korku, gerilim ve panik havası da mevcut. Toplumda gelişen bu durum literatürde "koronafobi" olarak yerini aldı.

SALGININ YAYILIM ÖZELLİKLERİ

Koronavirüsü hasta bireylerin solunum yollarından öksürme ya da hapşırma esnasında saçılan damlacıklar aracılığıyla bulaşıyor. Bu bulaşma havadan veya cansız yüzeyler üzerinden gerçekleşebiliyor. Bir hastanın, hastalığı iki ila üç kişiye bulaştırdığı tahmin ediliyor. Virüsün insan dışkısı yoluyla bulaştığıyla ilgili çalışmalar da var; fakat bunlar mevcut vakaların çok az bir bölümünü oluşturuyor. Virüsün kargo yoluyla yahut evcil hayvanlar aracılığıyla bulaştığına dair bir kanıt ise henüz bulunmuyor. Hiçbir belirtisi olmadığı halde hasta olan ve ailesinden beş kişiye bunu bulaştıran bir vaka da literatürde yayımlandı. "Asemptomatik" (belirtisiz) şeklinde tanımlanan bu vakaların virüsü topluma yayma hızları daha yüksek. Fakat asemptomatik vakalar yaygın değil

Virüs bulaşan kişilerde belirtilerin ortaya çıkma süresi ise ortalama 5-6 gün. Öte yandan bu sürenin bir vakada 19 gün, diğer bir vakada ise 24 güne kadar uzayabildiği de çalışmalarla gösterildi. Yani ülkemizde de uygulanan 14 günlük gözlem süresi, hastalık belirtilerini gözlemek için yeterli olmayabilir.

Virüsün bulaşma ve yayılma hızı daha önceki SARS ve MERS salgınlarından daha yüksek olsa da, öldürücülük (mortalite) oranının (yüzde 2,3) daha düşük olduğunu ve Kovid-19 virüsünün bulaştığı hastaların ekseriyetinin (yüzde 81) hastalığı hafif düzeyde geçirdiğini belirtmekte fayda var. Hastalık yüzde 98 gibi büyük bir oranla yetişkin bireyleri etkiliyor ve yaşlılarda ve (diyabet, koah, tansiyon gibi) ek hastalığı olan kişilerde daha ağır seyrediyor. Şimdiye kadar hayatını kaybeden insanların yüzde 80'i 60 yaşın üzerindeydi. Yüzde 75'inin ise ek sağlık sorunları bulunuyordu.

SALGIN KAYNAĞI

Şimdiye kadar virüsün (yüzde 96 oranında) yarasalardaki virüslere benzediği, bu sebeple yarasalardan yayıldığı düşünülüyordu. Fakat yapılan bir çalışmada, pangolin (pullu karıncayiyen) adlı bir yabani hayvan türündeki virüslerin mevcut koronavirüse yüzde 99 oranında benzediği keşfedildi. Pangolin Vuhan'daki yabani hayvan pazarında satışlan bir tür değil; fakat yasadışı ticareti yapılıyor. Şu an için virüsün kaynağı olduğu düşünülen en şüpheli hayvan pangolin

TARAMA, AŞI, TANI VE TEDAVİLERDE SON DURUM

Havalimanlarında uygulanan termal taramanın ne kadar etkin olduğu da literatürde incelenen konular arasında yer alıyor. Yapılan bir çalışmada, termal taramanın yüzde 54 etkili olduğu, yani her 100 hastadan sadece 54'ünün termal taramayla tespit edilebildiği, geri kalanların ise taramayla tespit edilemediği ifade ediliyor.

Koronavirüse yönelik aşılama çalışmalarında ise an itibariyle 4 molekül üzerinde duruluyor. Fakat bu çalışmaların en erken 12 ila 18 ayda sonuç vermesi bekleniyor. Bu nedenle kısa vadede bir aşının ortaya çıkması pek mümkün görünmüyor.

Hastaların tanısı için alınan örnekler RT-PCR adı verilen laboratuvar yöntemiyle inceleniyor. Ancak yapılan çalışmalar akciğer tomografisinin de RT-PCR kadar etkili olabileceğini gösteriyor. Tek başına RT-PCR'nin negatif sonuç verdiği durumlarda, şüpheli kişilerin akciğer tomografisinden geçmesi gerektiği de ifade ediliyor.

Hastalığın hâlâ net bir tedavisi olmamakla birlikte, bazı çalışmalar umut vadediyor. Çin'de klinik ilaç geliştirmeye yönelik 80'den fazla deneye devam ediyor. Yapay zekâ ve artırılmış zekâ uygulamaları da ilaç molekülü geliştirmek ve salgının yayılımını tahmin etmek için kullanılıyor. Örneğin bir yapay zekâ uygulamasında, Baricitinib isimli ilacın mevcut moleküller arasında bu virüse karşı en etkili ilaç olabileceği ortaya konuldu. Şubat ayı başında 760 hasta üzerinde yapılan diğer bir çalışmada ise remdesivir adlı molekülün virüse karşı etkili olduğu ve Mayıs ayında Çin'de kullanıma girebileceği ifade ediliyor. DSÖ remdesivir, lopinavir ve ritonavir gibi ilaçlar üzerinde yapılan çalışmaları yakından takip ediyor. Çinli bilim insanları bu ilaçları hastalar üzerinde denemeye başlamış durumda. Remdesivir adlı ilaç şu anda en umut vadeden seçenek.

DSÖ'nün tavsiyeleri ve rehberler doğrultusunda, mevcut hastaların tedavileri, destek tedavisi ve ek hastalıkların kontrol altında tutulması şeklinde sürdürülüyor. Çin Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'nin verdiği bilgilere göre, şimdiye kadar 29 bin 745 hasta tedavi olmuş ve taburcu edilmiş durumda.

Sağlık hizmetlerinin etkili şekilde organize edilmesi için, sağlık hizmetine ilk temas yeri olan aile hekimlerinin merkezi bir rolü olduğu, bu sebeple aile hekimliklerinde erken tanıya yönelik önlemler alınması gerektiği de dikkat çekilen konular arasında.

RUH SAĞLIĞI ÇALIŞMALARI

Çin'deki salgın, sağlık çalışanlarının ruh sağlığını da etkilemiş durumda. Enfeksiyon riski, yüksek sorumluluk, uzun çalışma süreleri, ayrımcılık, izolasyon, aile bireylerinden ayrı kalma, çok fazla hastaya ve ölüme maruz kalma gibi durumlar sağlık personellerinin ruhsal olarak tükenmesine sebep oluyor. Bu nedenle Vuhan'da sağlık çalışanlarına destek olacak psiko-sosyal destek ekipleri ve bu konuda izlenecek yolları belirten bir rehber oluşturuldu. Benzer şekilde, sürekli hastalık ve ölüm haberlerine maruz kalan toplumda da korku, stres, depresyon, anksiyete gibi ruh sağlığı sorunları oluşabiliyor. Toplum ruh sağlığı çalışmalarının da salgınla mücadelede önemli bir yere sahip olduğunu vurgulamak gerekiyor.

GELECEK TAHMİNLERİ

Mevcut koronavirüs salgınıyla ilgili olarak, en çok "bundan sonra ne olacağı" merak ediliyor: Salgın azalıyor mu, artıyor mu, duracak mı, daha da şiddetlenecek mi, tüm dünyaya yayılması ihtimali var mı? Benzer birçok soru cevaplanmayı bekliyor. Biz de bu soruların cevaplarını güncel bilimsel yayınlarda aradık. Bulgularımızdan bir kısmı şu şekilde:

Yapılan çalışmalar, Çin'de devam eden karantina ve izolasyon uygulamalarının etkili olduğunu ve virüsün yayılımını azalttığını gösteriyor. Öte yandan bazı bilim insanları, Çin dışındaki ülkelerde vaka sayılarının hızlı artışından dolayı, salgının artık durdurulamaz olduğunu ve pandemi (küresel salgın) düzeyine eriştiğini ifade ediyor. Harvard Halk Sağlığı Okulu'ndan uzmanlar, mevcut durumun pandemi kriterini karşıladığını ifade ediyorlar. Pandemi, bir salgının karantina önlemlerini aşarak tüm dünyaya yayılmasını ifade eden bir kavram. Pandemilerde sosyal hayatın kısıtlanması, okul, sinema, ibadethane, AVM gibi kamusal alanların geçici olarak kapatılması gibi önlemler söz konusu olabilir. Fakat sosyal hayatı kısıtlayıcı önlemleri hayata geçirebilmek için, mevcut bilgimizin yeterli olmadığı da belirtiliyor. DSÖ ise salgının pandemi yapabileceğini, ama henüz o seviyede olmadığımızı, salgındaki günlük vaka sayısının 23 Ocak ile 2 Şubat arasında bir zirve yapıp sonra tekrar azalmaya başladığını ifade ediyor. Salgının seyrini doğru tahmin etmek için birçok bilim insanı modelleme çalışması yapıyor, fakat salgının etkilediği kişi sayısındaki aşırı dalgalanma modellerin tahmin gücünü azaltıyor. Bu durum ise uzun vadede neler olacağını tahmin etmeyi zorlaştırıyor. İlk zamanlarda yapılan tahminler, salgının Şubat sonunda zirve yapacağına işaret ediyordu. Fakat son bilgilerle güncellenen tahminlere göre, Mart ayının sonu ile Mayıs ayının sonu arasındaki dönemde salgının zirve yapması bekleniyor.

Dünyanın önde gelen bilim dergilerinden Nature'da yayınlanan bulgulara göre, bilim insanları tarafından salgına yönelik sunulan en iyi senaryoda, salgın zirveye ulaştığında Çin'de 1 milyon kişinin hasta olacağı ifade ediliyor. En kötü senaryoda ise Çin genelinde (nüfusun yaklaşık yüzde 40'ını oluşturan) 550 ila 650 milyon insanın hasta olabileceği ifade ediliyor.

İRAN'DAKİ MEVCUT DURUM

İran nüfusunun büyük çoğunluğunun uluslararası seyahat etmediği biliniyor. Buna rağmen İran'da ortaya çıkan ölüm sayıları endişe verici düzeyde. İran'dan 61 hasta ve 18 ölüm bildirildi. DSÖ salgının belirli bir zamandaki ölüm/vaka oranının yüzde 2,3 olduğunu ifade ediyor. Bu hesaplamaya göre İran'da bildirilen 18 ölüm, beklenen vaka sayısının 782 olduğunu gösteriyor. İran'ın bildirdiği vaka sayısı ise bu beklenen rakamın çok altında. Bu durum yüzlerce hastanın İran'da serbest şekilde dolaştığı ve vakaların bildirilmediği iddialarını kuvvetlendiriyor. Bu nedenle İran'la irtibatın en aza indirilmesi gerekiyor.

DSÖ Genel Direktörü Ghebreyesus da İran, Kore ve İtalya başta olmak üzere, Çin'den bağımsız vaka sayılarında artış olan ülkelerle ilgili endişeli olduklarını ve bu ülkelerin salgın yönetim kapasitelerine farklı yollarla destek olduklarını belirtmişti. Bazı bilim insanları da İran'da ortaya çıkan ilk vakaların ölümcül vakalar olması durumunda, virüsün bölgeye birkaç hafta içinde yayılabileceğini ifade ediyor.

RİSK ALTINDAKİ ÜLKELER

Toplumsal düzeyde yeterli önlem alınmadığı takdirde, Çin ile yakın irtibat halinde olan ülkelerin salgının yeniden yayılma merkezlerine dönüşebileceği ifade ediliyor. Salgının tüm dünyaya yayılması durumunda, en fazla risk altında olan ülkelerin, sağlık sistemi en zayıf ülkeler olan Afrika ülkeleri olduğu söyleniyor. Özellikle Çin ile yakın irtibatta olan Nijerya'nın yüksek risk altında olduğu, birçok Afrika ülkesinde Çinli işçilerin çalıştığı hatırlatılıyor. Nijerya, Etiyopya, Sudan, Angola, Tanzanya, Gana ve Kenya zayıf sağlık sistemleri sebebiyle risk altındaki diğer ülkeler. Çin'den yapılan uçuşlarla geliştirilen bir tahmin modeline göre Mısır, Cezayir ve Güney Afrika da yüksek riskli ülkeler arasında.

TÜRKİYE NELER YAPIYOR?

Ülkemizde henüz Kovid-19 tanısı alan bir hasta olmadı, fakat salgın bölgelerinden gelen ve gözlem altında tutulan kişiler var. Bu kişilerin uluslararası standartlara uygun testleri Ankara'daki Ulusal Viroloji Referans Laboratuvarı'nda yapılıyor. Tahran'dan gelen uçakta bulunan 142 kişinin ilk testleri negatif sonuçlandı ve testler bir hafta sonra tekrarlanacak. Uçakta, evde ya da hastanede herhangi bir vaka tespiti hâlinde uygulanacak prosedürler (karantina, tedavi ve benzeri) Sağlık Bakanlığı'nın salgın rehberlerinde mevcut. Sağlık personeli de düzenli olarak bu konuda bilgilendirilmeye devam ediliyor. Okullar, yurtlar ve yükseköğretim kurumları da bu konuda bilgilendirilmiş durumda. Öte yandan Sağlık Bakanı Fahrettin Koca 23 Şubat'ta yaptığı basın açıklamasında, yeteri kadar anti-viral ilaç, maske ve medikal malzemenin bulunduğunu, tedarik zincirlerinin de sağlam olduğunu ifade etmişti. Kovid-19 için oluşturulan bilim kurulu, ilgili diğer bakanlıklar ve 7/24 çalışan acil operasyon merkeziyle de DSÖ'nün önerilerine paralel önlemler alınmaya devam ediyor. Bu bağlamda, sınır kapılarındaki taramalar, Çin ve İran başta olmak üzere uluslararası seyahat kısıtlamaları, DSÖ ve ilgili ülkelerin sağlık bakanlıklarıyla bilgi alışverişi sürdürülüyor. Sağlık Bakanı Koca 26 Şubat itibariyle sınıra sahra hastaneleri kurulacağı bilgisini de kamuoyuyla paylaştı.

ASILSIZ HABERLERLE MÜCADELE

Bir taraftan Kovid-19 ile mücadele devam ederken, diğer taraftan asılsız haberler de bir salgın şeklinde artıyor. DSÖ sadece koronavirüs salgınıyla değil, bilgi salgınlarıyla da mücadele ettiğini söylüyor. Küreselleşen bir dünyada koronavirüs salgınını engellemek pek mümkün olmasa da, bilgi salgınlarını engellemek için, asılsız haberleri paylaşmadan önce teyit etmek etkili bir yol.

Asılsız haberlerin sebep olduğu sorunların başında, toplumun paniğe kapılması ve hastanelere gereksiz ve aşırı başvuru yapılması geliyor. Gereksiz başvurular hem sağlık hizmetini bloke ediyor hem de kişilerin birbirine virüs bulaştırma riskini artırıyor. Asılsız haberlerin sonuçlarına bir başka örnek de maske stoklarının hızla tükenmesi ve sağlık hizmetlerinin bloke olması. Asılsız haberler sebebiyle Çinlilere yönelik giderek artan ayrımcılık da diğer bir sorun.