ANALİZ - 12 Eylül darbesine giden süreçte neler yaşandı? Demokrasinin kara lekesi

Türkiye demokrasi tarihinde kara bir leke olarak yerini alan 12 Eylül 1980 darbesinin üzerinden 42 yıl geçti. 12 Eylül darbesinin şartları nasıl hazırlandı? Derin NATO ve CIA nasıl rol oynadı? CIA darbaarbeyi nasıl duyurdu? Detaylar o karanlık günleri anlatan A Haber Araştırma Planlama Servisi Şefi Burhan Aytekin'in hazırladığı analiz haberimizde...

HABERİN VİDEOSUNU İZLEMEK İÇİN TIKLAYIN

FOTOĞRAF: 12 Eylül 1980 sabahı sokağa çıkma yasağı ilan edildi.

Türkiye Cumhuriyeti tarihinin emir komuta zinciri içinde gerçekleştirilen son askeri darbesi 12 Eylül, idam, kötü muamele ve insan hakları ihlalleriyle zihinlerdeki yerini koruyor.

TRT Radyosunda, 12 Eylül sabahı İstiklal Marşı'nın ardından çalınan Harbiye Marşı ve dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren imzalı Milli Güvenlik Konseyi "bir numaralı" bildirisinin okunmasıyla demokrasiye darbe resmen ilan edildi.

12 Eylül karanlığına giden sürecin hazırlıkları Haziran 1980'den itibaren Genelkurmay Başkanlığı Karargahı'nda yapılmaya başlandı. Kod adı "Bayrak Harekatı" olarak belirlenen darbe planının uygulanması için ordu komutanlarına 11 Temmuz saat 04.00'te harekete geçilmesi emri verildi.

2 Temmuz'da Süleyman Demirel'in Başbakanlığındaki hükümetin güvenoyu almasıyla darbeciler bu planı erteledi.

Tarihler 12 Eylül'ü gösterdiğinde söz konusu plan, aynı isimle sabaha karşı uygulandı ve darbeciler ülke yönetimine el koydu.

Emir-komuta zinciri içinde gerçekleştirilen bu darbe, 27 Mayıs 1960 darbesi ve 12 Mart 1971 muhtırasının ardından silahlı kuvvetlerin yönetime üçüncü kez açık müdahalesi olarak tarihteki yerini aldı.

FOTOĞRAF: 12 Eylül 1980 sabahı temel ihtiyaçlarını karşılamak isteyen vatandaşlar fırınların önünde uzun kuyruklar oluşturdu.

MECLİS LAĞVEDİLDİ, ANAYASA KALDIRILDI

Darbeciler Evren, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun'dan oluşan Milli Güvenlik Konseyi, bütün yetkileri ele aldı.

Anayasayı uygulamadan kaldıran darbeciler, ardından TBMM'yi lağvederek antidemokratik faaliyetlerine devam etti.

FOTOĞRAF: 12 Eylül 1980'de Genel Kurmay Başkanı Orgeneral Evren ve MGK üyeleri ülkede yönetime el koydu.

Ülke genelinde sıkıyönetim ilan edildikten sonra sivil toplum kuruluşlarını hedef alan darbeciler, Türk Hava Kurumu, Çocuk Esirgeme Kurumu ve Kızılay dışındaki derneklerin faaliyetlerini durdurdu.

FOTOĞRAF: 4 Aralık 1980'de Konya ve İstanbul Cumhuriyet Savcılıklarının istemi üzerine Ankara Cumhuriyet Savcılığına getirilen TIKP Genel Başkanı Doğu Perincek'in ifadesine başvuruldu.

Siyasi partilerin kapısına kilit vuran darbeciler, Süleyman Demirel ile Bülent Ecevit'i Hamzakoy'a, Necmettin Erbakan ile Alparslan Türkeş'i ise Uzunada'ya sürgüne göndererek, siyasi yasaklar getirdi.

FOTOĞRAF: 15 Aralık1980'de MHP Genel Başkanı Alparslan Türkeş, 30 Ekim 1978 tarihinde Almanya'nın Dortmund Kentinde yaptığı salon toplantısında sözlerle hükümete hakaret ettiği gerekçesiyle Ankara 6. Ağır Ceza Mahkemesi'nde yargılandı.

"ASMAYALIM DA BESLEYELİM Mİ?"

Ülkeye karanlık günler yaşatan darbeciler, acısı yıllarca hafızalardan silinmeyecek idam kararlarının da mimarı oldu.

FOTOĞRAF: 24 Aralık 1980'de, 21 Haziran 1975 günü Karabük'te yaptığı konuşmada, hükümetin manevi şahsiyetine hakaret ettiği gerekçesiyele hakkında dava açılan CHP eski Başkanı Bülent Ecevit'in Ankara 2. Ağır Ceza Mahkemesi'nde ifadesi alındı.

Darbeden sonra ilk idamlar, 9 Ekim 1980 tarihinde gerçekleşti. Sol görüşlü Necdet Adalı, ardından ülkücü Mustafa Pehlivanoğlu idam edildi.

FOTOĞRAF: 20 Kasım 1980'de Hükümetin manevi şahsiyetine hakaretten yargılanan CHP eski Antalya Milletvekili Deniz Baykal, beraat etti.

Darbe öncesinde bir askeri inzibat erini öldürdüğü gerekçesiyle hüküm giyen 17 yaşındaki Erdal Eren, 19 Mart 1980'de idama mahkum edildi.

FOTOĞRAF: 27 Kasım 1980'de Yüksek Askeri Şura Üyeleri, Milli Güvenlik Konseyi Başkanı ve Genel Kurmay Başkanı Org. Kenan Evren Başkanlığında Anıtkabir'i ziyaret etti.

Darbeci Kenan Evren'in 17 yaşında astırdığı Erdal Eren için söylediği "Asmayalım da besleyelim mi?" sözü ise hafızalardaki yerini koruyor.

FOTOĞRAF: 27 Kasım 1980'de Yüksek Askeri Şura Üyeleri, Anıtkabir'i ziyaret etti.

Eren'in idam kararı, Yargıtay tarafından iki kez iptal edilmesine rağmen, Milli Güvenlik Konseyi tarafından onaylanan kararla ve yaşı büyütülerek 13 Aralık 1980'de Ankara Ulucanlar Cezaevi'nde infaz edildi.

FOTOĞRAF: 27 Kasım 1980'de Yüksek Askeri Şura Üyeleri, Milli Güvenlik Konseyi Başkanı ve Genel Kurmay Başkanı Org. Kenan Evren Başkanlığında toplandı.

Kanlı uygulamaların yanı sıra demokrasinin askıya alındığı süreçte 650 bin kişi gözaltına alındı, açılan 210 bin davada 230 bin kişi yargılandı, 7 binden fazla kişi için de idam cezası istendi. 517 kişinin "ölüm cezasına" çarptırıldığı süreçte, 50 kişi idam edildi.

FOTOĞRAF: 10 Kasım 1980'de Atatürk'ün 42. ölüm yıl dönümü dolayısıyla Milli Güvenlik Konseyi Başkanı ve Genel Kurmay Başkanı Org. Kenan Evren, konsey üyeleri ile Anıtkabir'i ziyaret etti.

Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığından 14 bin kişinin çıkarıldığı bu dönemde, yaklaşık 100 bin kişi "örgüt üyesi olma" suçundan yargılandı, 30 bin kişi ise "sakıncalı" olduğu iddiasıyla işlerinden edildi.

FOTOĞRAF: 12 Eylül 1980'de Genel Kurmay Başkanı Orgeneral Evren ve MGK üyeleri ülkede yönetime el koydu.

Kültür ve sanat hayatının da hedef alındığı bu dönemde, yaklaşık bin film yine sakıncalı bulunduğu için yasaklandı, 4 bine yakın öğretmen ve yüzlerce üniversite görevlisinin işine son verildi. Onlarca gazeteci için de binlerce yıla varan hapis cezaları istendi.

FOTOĞRAF: 12 Eylül 1980 sabahı sokağa çıkma yasağı ilan edildi.

İnsanlık onurunu hiçe sayan uygulamaların mimarları sözde Milli Güvenlik Konseyi üyesi darbeci generallerin belirlediği Danışma Meclisinin hazırladığı anayasa, 1982'de "güdümlü" referandumla yüzde 92'lik "evet" oyu aldı. Darbenin baş aktörü Evren ve diğer darbecilerin ömür boyu yargılanmasını engelleyen "geçici 15'inci madde" de darbe anayasasına dahil edilmişti.

FOTOĞRAF: 12 Eylül 1980'de Genel Kurmay Başkanı Orgeneral Evren ve MGK üyeleri ülkede yönetime el koydu.

DARBENİN SORUMLULARI İLK KEZ HAKİM KARŞISINDA

"Milli Güvenlik Konseyi üyelerinin yargılanamayacağı"na dair anayasanın geçici 15'inci maddesi, 12 Eylül 2010'daki referandumun ardından kaldırıldı.

FOTOĞRAF: 27 Eylül 1980'de Başbakan Bülent Ulusu, Hükümet programını okudu.

Ardından Türkiye'nin dört bir tarafından, darbenin sorumluları ile bu kişilerin emir ve talimatlarını uygulayanlar hakkındaki suç duyuruları yapıldı.

FOTOĞRAF: 27 Eylül 1980'de Milli Güvenlik Konseyi üyeleri (soldan sağa), Deniz kuvveteleri Komutanı ORA. Nejat Tümer, Kara Kuvvetleri Komutanı ORG, Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı ORG. Tahsin Şahinkaya ve Jandarma Genel Komutanı ORG. Sedat Celasun.

O dönem hayatta olan Evren ile eski Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya hakkında Ankara Cumhuriyet Başsavcılığınca soruşturma başlatıldı.

FOTOĞRAF: 12 Eylül askeri darbesiyle milletvekilliği sona eren ve gözaltına alınan Başbakan Süleyman Demirel (sağda) ve CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit (solda ) eşleri Nazmiye Demirel (sağ 2) ve Rahşan Ecevit (sol 2) ile birlikte kaldıkları Çanakkale Gelibolu Hamzaköy'deki Türk Silahlı Kuvvetleri misafirhanesinden 11 Ekim 1980'de alınarak Etimesgut Askeri Havaalanı'na getirildi.

Evren ve Şahinkaya hakkında hazırlanan iddianamenin Ankara 12'nci Ağır Ceza Mahkemesince 10 Ocak 2012'de kabul edilmesiyle Türkiye tarihinde ilk kez bir darbenin sorumluları yargı önüne çıkarıldı.

FOTOĞRAF: 12 Eylül askeri darbesiyle milletvekilliği sona eren ve gözaltına alınan Başbakan Süleyman Demirel ve CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit eşleri Nazmiye Demirel (önde) ve Rahşan Ecevit ile birlikte kaldıkları Çanakkale Gelibolu Hamzaköy'deki Türk Silahlı Kuvvetleri misafirhanesinden 11 Ekim 1980'de alınarak Etimesgut Askeri Havaalanı'na getirildi.

İki darbeci, ''Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın tamamını veya bir kısmını değiştirmeye veya ortadan kaldırmaya ve anayasa ile teşekkül etmiş olan Türkiye Büyük Millet Meclisini ortadan kaldırmaya veya görevini yapmasına engel olmaya cebren teşebbüs etmek'' ile suçlandı.

FOTOĞRAF: 12 Eylül askeri müdahalesiyle milletvekilliği sona eren ve gözaltına alınan CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit (sivil), 11 Ekim 1980'de kaldığı Çanakkale'nin Gelibolu ilçesi Hamzakoy'daki TSK Misafirhanesinden alınarak Etimesgut Havaalanına getirildi.

Sağlık gerekçesiyle duruşmalara katılmayan Evren ve Şahinkaya, telekonferans aracılığıyla yaptıkları savunmalarında suçlamaları kabul etmedi, kurucu iktidar olduklarını, mevcut mahkemelerin kendilerini yargılayamayacağını öne sürdü.

Devam eden dava, Ankara 12'nci Ağır Ceza Mahkemesi yasayla kapatılınca dosya Ankara 10'uncu Ağır Ceza Mahkemesine devredildi.

FOTOĞRAF: 12 Eylül askeri müdahalesiyle milletvekilliği sona eren ve gözaltına alınan Başbakan Süleyman Demirel (sağda) ve CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit (sol 2), eşleri Nazmiye Demirel (sağ 2) ve Rahşan Ecevit (solda arkası dönük) ile birlikte kaldıkları Hamzaköy'de ki TSK Misafirhanesinden 11 Ekim 1980'de alınarak Etimesgut Havaalanı'na getirildi.

Mahkeme, 18 Haziran 2014'te Evren ve Şahinkaya'yı, 1979'da verdikleri muhtırayla "anayasa ve TBMM'yi ortadan kaldırmaya ve görevini yapmasını engellemeye teşebbüs", 1980'de de cebren "anayasayı tağyir, tebdil veya ilgaya ve bu kanun ile teşekkül eden TBMM'yi ıskat ve cebren men" suçundan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırdı.

FOTOĞRAF: Milliyetçi Selamet Partisi (MSP) Genel Başkanı Necmettin Erbakan (sol önde) Tahir Büyükkorukçu (sakallı) ve Şener Battal (sağda) 15 Ekim 1980'de tutuklandı.

Mahkeme, takdiri indirimle cezayı müebbet hapse çevirdi.

FOTOĞRAF: Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) Genel Başkanı Alparslan Türkeş, 11 Aralık 1980'de Ankara Adliyesi'nde ifade verdi.

Evren ve Şahinkaya hakkında, Askeri Ceza Kanunu'nun "askeri rütbelerin sökülmesi"ne ilişkin 30'uncu maddesinin de uygulanmasına karar verildi.

Hükmün ardından sanık avukatları, kararı temyiz etti. Dosya Yargıtay'dayken Evren, 10 Mayıs 2015'te 98 yaşında, Şahinkaya ise 9 Temmuz 2015'te 90 yaşında öldü.

Yargıtay 16'ncı Ceza Dairesi, temyiz incelemesinde, sanıkların ölümleri nedeniyle davanın düşürülmesine karar verdi.

YARGITAYIN İKİNCİ BOZMA KARARI

Dosyayı yeniden görüşen yerel mahkeme, karara uyarak düşme kararı verdi ve dosya tekrar Yargıtay 16'ncı Ceza Dairesine geldi. Daire, yerel mahkemenin kararını bu kez de usul yönünden bozdu.

Bozma kararında, yerel mahkemenin gerekçesinde lehe olan kanunun 765 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) hükümleri olduğu belirtilmesine karşın, hüküm fıkrasında 5237 sayılı TCK ve Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uyarınca karar verilmesi suretiyle gerekçe ile hüküm arasında karışıklığa neden olunmasının kanuna aykırı olduğu belirtildi.

Ceza dairesinin bozma kararına uyan mahkeme, Evren ve Şahinkaya hakkındaki kamu davasının ölüm nedeniyle "ortadan kaldırılmasına" karar verdi.

Yargıtay 16'ncı Ceza Dairesinin sanıklar hakkında verilen hükmü usul yönünden bozmasının ardından 12 Mayıs 2019'da yeniden yargılama yapan Ankara 10'uncu Ağır Ceza Mahkemesi, bu kez Evren ile Şahinkaya hakkında "kamu davasının ortadan kaldırılmasına" karar verdi.

Ayrıca Evren ve Şahinkaya'nın malvarlıklarına el konulması ve sanıkların TSK'den çıkarılması ile rütbelerinin geri alınmasına yer olmadığına hükmedildi.

MGK Başkanı ve Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren, basına ilk açıklamasını 12 Eylül 1980'de TBMM'de yaptı.

MGK Başkanı ve Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren (sağ 3) basına ilk açıklamasını 12 Eylül 1980'de TBMM'de yaptı. TBMM'deki açıklamada (sağdan sola) Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Nejat Tümer, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Tahsin Şahinkaya, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Ersin ve Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun yer aldı.

Muhsin Yazıcıoğlu (ön-sol3), 12 Eylül 1980 darbesi sonrasında 'Ülkücüler' davasında yargılanırken.

12 EYLÜL DARBESİNİN KOMUTANLARI

Ora.Nejat Tümer
Org.Nurettin Ersin
Org.Kenan Evren
Org.Tahsin Şahinkaya
Org.Sedat Celasun

Öğretmenleri için eylem yapan İzzet Ünver Lisesi öğrencilerinin kimlik kontrollerinin yapılmasının ardından yere yatırılarak bekletilmesi. 1980

21 Mart 1980'de karşıt görüşlü iki grup öğrencinin burs paralarını almak için gittikleri banka şubesinde karşılaşıp kavga etmeleri sonucu yaşananlar ve polisin bankaya girmeye çalışması.

12 Eylül 1980 darbesi sonrasında MHP ana davasından yargılanıp 36 yıl cezaya çarptırılan Caner Erdinç, tahliyesine 5 yıl kala TBMM'de başlatılan çalışmalar sonrası geçen hafta, Ankara 5'inci Ağır Ceza Mahkemesi'nin verdiği kararla tahliye edildi. Erdinç, "Referandum yapılmasaydı, bugün hala tutukluydum." dedi. Erdinç'in arkadaşları ile çektirdiği fotoğraf. Ortada merhum Muhsin Yazıcıoğlu da bulunuyor.

Kasım 1979'da kurulan AP Hükümeti'ni dışarıdan destekleyen MSP Genel Başkanı Necmettin Erbakan, 12 Eylül 1980 darbesi sonrasında laikliğe aykırı davranmak suçlaması ile Ankara Sıkıyönetim komutanlığı 1 nolu Askeri Mahkemesi'nde yargılandı. MSP Genel Başkanı Necmettin Erbakan, Uluborlu Asliye Ceza Mahkemesi'nden gelen talimat üzerine Ankara 4.Asliye Ceza Mahkemesi'nde ifade verdi.

12 Eylül Darbesi sonrasında Kenan Evren ve kuvvet komutanlarından oluşan Milli Güvenlik Konseyi 1983 genel seçimlerine kadar Türkiye'ye ilişkin tüm kritik kararları aldı.

1980 ihtilali ile Süleyman Demirel'in Başbakan olduğu hükümet görevden alındı. Türkiye Büyük Millet Meclisi lağvedildi. Anayasa uygulamadan kaldırıldı. Siyasi partiler kapatıldı, parti liderleri gözetim altında tutuldu, yargılandı.