ABD-İran gerilimi nasıl bu noktaya geldi? Orta Doğu’daki krizin perde arkası

Seçim kampanyası boyunca "savaşları bitirme" vaadiyle seçmen karşısına çıkan Donald Trump'ın talimatıyla ABD ordusu, İsrail ile eş güdümlü olarak İran'a yönelik büyük bir askeri harekat başlattı. Nükleer tesislerin vurulduğu, İran'ın dini lideri Ali Hamaney'in hayatını kaybettiği ve bölgenin adeta bir ateş çemberine dönüştüğü saldırılar sonrası, uluslararası kamuoyu "Bundan sonra ne olacak?" sorusuna kilitlendi. Yıllardır süregelen nükleer gerilim ve stratejik hesaplaşma, yerini sıcak çatışmaya bırakırken; Türkiye itidal ve diplomasi çağrısını yineledi.

DİPLOMASİDEN SAVAŞA: TRUMP'IN YEDİNCİ HEDEFİ İRAN

Seçim sürecinde Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterilmeyi bekleyen Donald Trump, başkanlık koltuğundaki bir yılı dolmadan operasyon düğmesine bastı. ABD ordusunun İran'da büyük muharebe operasyonlarına başladığını duyuran Donald Trump, "Kısa bir süre önce Birleşik Devletler ordusu İran'da büyük muharebe operasyonlarına başladı. Tekrar söylüyorum; asla nükleer silaha sahip olamayacaklar" ifadelerini kullandı.

A Haber Editörü Kübra Urhan, Trump'ın bu hamlesinin bir yıl içindeki yedinci saldırısı olduğuna dikkat çekerek, "Seçim kampanyasında tüm savaşları bitireceğini vaat eden Donald Trump'ın bir yıl içinde saldırdığı yedinci ülke İran oldu. Orta Doğu bir kez daha ateş çemberinde" sözleriyle durumu özetledi.

(Fotoğraf: ahaber.com.tr - ekran görüntüsü)

TARİHSEL KIRILMA: 1979'DAN BUGÜNE BİTMEYEN HESAPLAŞMA

İran ve ABD arasındaki gerilimin kökenleri, 1979 yılındaki İslam Devrimi'ne kadar uzanıyor. ABD'nin 39. Başkanı Jimmy Carter, o dönem yaşanan elçilik baskınına atıfta bulunarak, "Tahran'daki insanlarımızın rehin tutulması kadar Amerikan halkını birlik olmaya sevk eden başka bir olay yaşanmadı. İran halkı veya hükümeti arasında endişeyi haklı çıkaracak hiçbir eylemde bulunmadık" şeklinde konuştu.

(Fotoğraf: ahaber.com.tr - ekran görüntüsü)

GEÇMİŞTE GÜNÜMÜZE ABD'NİN İRAN'A BAKIŞI

Süreç içerisinde Washington'un Tahran'ı nükleer bir tehdit olarak tanımladığını başkanlığı döneminde dile getiren George W. Bush, "İran tehlikelidir. İran'ın gizli bir askeri silah programı olduğuna inanıyoruz" dedi.

İsrail Eski Başkanı Ehud Olmert ise, "İran'ın nükleer kapasite kazanmasını durdurmak için yoğun ve ortak bir çabaya ihtiyaç var" diyerek askeri müdahalenin sinyallerini yıllar öncesinden vermişti.

(Fotoğraf: ahaber.com.tr - ekran görüntüsü)

NÜKLEER ANLAŞMANIN ÇÖKÜŞÜ VE SERTLEŞEN POLİTİKALAR

2015 yılında imzalanan nükleer anlaşma (JCPOA), Trump'ın tek taraflı çekilme kararıyla tarihin tozlu raflarına kalktı. Akademisyen Dr. Damla Taşkın, "Amerika Birleşik Devletleri'nin bu anlaşmadan çekilmesiyle birlikte İran'a yönelik yaptırımlar, ekonomik ambargonun başlangıcını ifade etmiş oldu" değerlendirmesini yaptı.

Bu kararın ardından İran'ın nükleer kapasitesini artırma yeteneğine sahip olduğunu vurgulayan İran Atom Enerjisi Kurumu Sözcüsü Behrouz Kamalvandi, "İran İslam Cumhuriyeti zenginleştirme seviyesini sadece %20 değil, %20'den çok daha fazla artırma yeteneğine sahiptir" dedi.

(Fotoğraf: ahaber.com.tr - ekran görüntüsü)

İRAM Araştırmacısı Oral Toğa ise Trump'ın politikalarının İran'ı daha muhafazakar bir çizgiye ittiğini belirterek, "Trump'ın politikaları İran'ı daha da sertleştiren, hiçbir şekilde reformist seslere alan açmayan bir İran doğmasına sebep oldu" ifadelerini kullandı.

12 GÜNLÜK SAVAŞ VE ALİ HAMANEY'İN ÖLÜMÜ

Bölgedeki gerilim, geçtiğimiz Haziran ayında 12 gün süren şiddetli çatışmalarla zirveye ulaştı. Fordow, Natanz ve İsfahan'daki nükleer tesislerin hedef alındığını açıklayan Donald Trump, "Hedefimiz İran'ın nükleer zenginleştirme kapasitesinin imha edilmesi ve dünyanın bir numaralı terör sponsoru devletinin oluşturduğu nükleer tehdide son verilmesiydi" dedi.

(Fotoğraf: ahaber.com.tr - ekran görüntüsü)

HAMANEY'İN SON SÖZLERİ

İran'a yönelik geçtiğimiz hafta başlayan saldırılarda hayatını kaybeden İran'ın dini lideri Ali Hamaney, ölmeden önceki son mesajında, "Hiç şüphe yok ki hayat onlar için acılaşacak. Bunu onlar başlattı ve bir savaşı tetiklediler" uyarısında bulunmuştu. Hamaney'in ölümü sonrası oluşacak otorite boşluğuna değinen Dr. Damla Taşkın, "42 seneden fazla dini liderlik görevini yürüten Hamaney'in ölümü bir otorite boşluğu açtı ancak alternatif bir yönetim kadrosunun belirlenmiş olma ihtimali yüksek" dedi.

(Fotoğraf: ahaber.com.tr - ekran görüntüsü)

SÜRGÜNDEKİ ŞAHIN OĞLUNDAN "İNSANCIL MÜDAHALE" ÇIKIŞI

İran'da kaos ve protestolar devam ederken, devrik Şah'ın sürgündeki oğlu Muhammed Rıza Pehlevi'den dikkat çeken bir açıklama geldi. Pehlevi, "Bu insancıl bir müdahaledir ve hedefi İslam Cumhuriyeti, baskı aygıtı ve onun ölüm makinesidir" diyerek ABD operasyonuna destek verdi.

(Fotoğraf: ahaber.com.tr - ekran görüntüsü)

Ancak Oral Toğa, Pehlevi ailesinin sahada bir karşılığı olmadığını vurgulayarak, "Oğul Pehlevi'nin hep konuşulduğu üzere sahada hiçbir karşılığı yok. Diasporadaki dominant söylem ile sahadaki gerçeklik arasında büyük bir uçurum var" sözlerini kaydetti.

(Fotoğraf: ahaber.com.tr - ekran görüntüsü)

TÜRKİYE'DEN DİPLOMASİ VE İSTİKRAR VURGUSU

Bölgedeki yangının Türkiye'nin sınırlarına sıçramaması için Ankara yoğun bir diplomasi trafiği yürütüyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, tarafları sağduyuya davet ederek, "Biz Türkiye olarak ne bölgemizde ne başka coğrafyalarda kaos, kargaşa ve gerilim olmasını asla istemeyiz. İlgili tüm tarafları aklıselime, diyaloğa, diplomasiye davet ediyor; bize düşen ne varsa yapmaya hazır olduğumuzun bilinmesini istiyorum" ifadelerini kullandı.

Dr. Damla Taşkın ise Türkiye'nin rolünü, "Türkiye'nin hem tarafsız hem çözüm bulucu hem de masum insanların hayatına kastedecek olayların önünde durabilen güçlü bir devlet modeli olarak çıkması sağlanacaktır" sözleriyle aktardı.