Zevklerimizi algoritma mı şekillendiriyor?
Bir şeyi gerçekten sevdiğimiz için mi istiyoruz, yoksa sürekli karşımıza çıktığı için mi sevmeye başlıyoruz?
Bir zamanlar insanın zevkleri, yaşadıklarıyla, gördükleriyle, okuduklarıyla ve zaman içerisinde geliştirdiği kişisel tercihleriyle şekillenirdi.
Bir kitabı severdik çünkü bizi başka dünyalara götürürdü. Bir sanatçıyı dinlerdik çünkü müziğinde kendimizden bir şey bulurduk. Bir kıyafeti seçerdik çünkü bize yakıştığını düşünürdük. Bir eve hayran kalırdık çünkü içinde yaşama fikri bizi heyecanlandırırdı.
Peki bugün?
Bugün neyi sevdiğimizi anlamak için önce telefonumuzun ekranına bakıyoruz.
Çünkü artık karşımıza çıkan içerikler yalnızca ilgi alanlarımızı yansıtmıyor. Zamanla ilgi alanlarımızı da şekillendiriyor.
Algoritmalar hayatımızı ne kadar etkiliyor?
Asıl soru belki de bu değil.
Bir şeyi gerçekten sevdiğimiz için mi istiyoruz, yoksa sürekli karşımıza çıktığı için mi sevmeye başlıyoruz?
Bu sorunun cevabı, dijital çağın en önemli kültürel meselelerinden birine işaret ediyor.
Kişiselleştirme vaadi, birbirine benzeyen hayatlar
İnternet bize kişiselleştirilmiş bir dünya sunduğunu söylüyor ancak algoritmik öneri sistemleri zamanla kültürü, estetik anlayışını ve tüketim alışkanlıklarını birbirine benzetiyor.
Her kullanıcıya özel olduğu iddia edilen içerikler, aslında giderek daha fazla ortaklaşan bir zevk dünyası oluşturuyor.
Herkesin ekranında farklı bir akış var. Ancak o akışların ürettiği sonuçlara baktığımızda şaşırtıcı bir benzerlikle karşılaşıyoruz.
Aynı müzikler, aynı mekanlar, aynı kıyafetler, aynı dekorasyon fikirleri, aynı tatil fotoğrafları...
Kişiselleştirme vaadiyle başlayan süreç, kültürel tek tipleşmeye dönüşüyor.
Çünkü algoritma çoğu zaman bize yeni ve farklı olanı değil, daha önce ilgimizi çekmiş olana benzeyen içerikleri sunuyor.
Böylece keşif alanımız genişliyormuş gibi görünürken aslında tanıdık olanın çevresinde dönmeye başlıyoruz.
Moda artık yalnızca bir tercih değil, algoritmik bir kimlik
Giyim alışkanlıklarımız bu dönüşümün en görünür örneklerinden biri.
Sosyal medya platformlarında sürekli yeni estetik akımlar ortaya çıkıyor. Bir dönem herkes sade, doğal ve gösterişsiz görünmeye çalışırken başka bir dönem lüks, ihtişam ve dikkat çekicilik ön plana çıkıyor.
Bu trendlerin ortak özelliği ise yalnızca kıyafetleri değil, bir yaşam biçimini de tarif etmeleri.
Nasıl giyinmelisin? Nasıl makyaj yapmalısın? Nasıl bir evde yaşamalısın? Hangi kahveyi içmelisin? Hatta nasıl hissetmelisin?
Algoritmik kültür, kişisel tercihlerimizi birer estetik kategoriye dönüştürüyor.
İnsanlar artık yalnızca bir kıyafet seçmiyor. Bir akıma, bir görsel kimliğe ve çoğu zaman bir dijital topluluğa dahil oluyor.
Buradaki asıl sorun trendleri takip etmek değil. Sorun, insanın kendi zevkini keşfetmek yerine kendisine sunulan kimliklerden birini seçmeye başlaması.
Tatil mi yapıyoruz, fotoğraf mı çekiyoruz?
Tatil anlayışımızdaki değişim de aynı hikayenin başka bir yüzü.
Eskiden tatile gitmek, gündelik hayatın dışına çıkmak, dinlenmek ve yeni yerler keşfetmek anlamına gelirdi.
Bugün ise tatilin daha yola çıkmadan hazırlanmış bir görsel senaryosu olabiliyor.
Hangi otelde kalınacak? Hangi restoranda yemek yenilecek? Hangi kafede fotoğraf çekilecek? Hangi açıdan paylaşım yapılacak?
Hatta bazı mekanlar, sundukları deneyimden çok fotoğraflanabilir olmalarıyla tercih ediliyor.
Böylece tatilin kendisi ile tatilin sosyal medyada temsil edilmesi arasındaki sınır giderek kayboluyor.
İnsan bazen bulunduğu anı yaşamaktan çok, o anı nasıl paylaşacağını düşünüyor.
Bir manzaraya bakarken manzaranın güzelliğini mi hissediyoruz, yoksa o manzaranın Instagram'da nasıl görüneceğini mi hesaplıyoruz?
Belki de dijital çağın en büyük çelişkilerinden biri burada ortaya çıkıyor.
Dünyayı daha fazla görüyoruz ama gördüklerimizi yaşamak için daha az zaman ayırıyoruz.
Pinterest paradoksu! Herkesin evi neden birbirine benziyor?
Ev dekorasyonunda da benzer bir dönüşüm yaşanıyor.
İnsanlar kendilerini yansıtacak yaşam alanları oluşturmak istiyor. Bunun için Pinterest'te görseller kaydediyor, moodboard hazırlıyor ve mimarlara hayallerindeki evi anlatıyor.
Ancak ortaya ilginç bir paradoks çıkıyor.
Herkesin kendisine özel olduğunu düşündüğü ev tasarımı, giderek ortak bir estetik anlayışının ürünü haline geliyor.
Aynı renk paletleri, aynı mobilyalar, aynı aydınlatmalar, aynı mutfaklar ve aynı dekorasyon detayları...
Kişisel zevk, ortak bir dijital moodboard'un içine sıkışıyor.
Burada algoritmanın etkisi kadar görsel kültürün ve tüketim endüstrisinin de rolü var. Ancak sonuç değişmiyor. İnsanlar kendilerine ait bir alan oluşturmak isterken birbirine benzeyen alanlarda yaşamaya başlıyor.
Dubai çikolatası ve Labubu! Bir şeyi neden istiyoruz?
Tüketim kültüründeki mikro trendler, algoritmik etkinin başka bir boyutunu gösteriyor.
Bir anda Dubai çikolatası gündem oluyor. Ardından Labubu çılgınlığı başlıyor. Bir ürün, kısa süre içerisinde milyonlarca insanın ilgisini çekiyor.
Peki bu ürünleri gerçekten istediğimiz için mi satın alıyoruz?
Yoksa sürekli karşımıza çıktıkları, başkalarının sahip olduğunu gördüğümüz ve bir akımın parçası haline geldikleri için mi?
Burada yalnızca algoritmayı suçlamak doğru olmaz. Pazarlama stratejileri, ünlüler, sosyal çevre, reklamlar ve tüketim psikolojisi de bu sürecin önemli parçaları.
Ancak algoritmalar bütün bu etkileri aynı ekranda birleştirerek görünürlüğü ve tekrar sıklığını olağanüstü ölçekte artırıyor.
Bir ürünü tekrar tekrar görmek, ona aşinalığımızı artırabiliyor. Aşinalık ise bazı koşullarda beğeniyi ve satın alma isteğini güçlendirebiliyor.
Dolayısıyla karşımıza çıkan her yeni trend, yalnızca bir ürünün popülerleşmesi değil, arzularımızın nasıl şekillendiğine dair de bir örnek.
Belki de kendimize sormamız gereken en basit soru farklıdır…
Bu ürünü hiç görmeseydim, gerçekten eksikliğini hisseder miydim?
Algoritma zevklerimizi nasıl şekillendiriyor?
Bilimsel araştırmalar da bu tartışmanın yalnızca bir teknoloji eleştirisinden ibaret olmadığını gösteriyor.
Psikolojideki mere exposure effect (salt maruz kalma etkisi), insanların daha önce karşılaştıkları uyaranlara zamanla daha olumlu yaklaşabildiğini ortaya koyuyor. Robert Zajonc'un 1968 tarihli çalışması, tekrar eden karşılaşmaların beğeniyi etkileyebileceğini gösteren temel araştırmalardan biri.
Bunun dijital dünyadaki karşılığı oldukça açık. Bir müziği, bir tasarımı, bir ürünü veya bir yaşam biçimini sürekli görmek, zaman içerisinde ona karşı tutumumuzu değiştirebilir.
Öte yandan algoritmik öneri sistemleri üzerine yapılan araştırmalar, kişiselleştirmenin her zaman daha çeşitli bir keşif anlamına gelmediğini ortaya koyuyor.
Örneğin Netflix öneri sistemleri üzerine yapılan çalışmalar, kişiselleştirmenin kullanıcıların ilgisini çeken içerikleri bulmasını kolaylaştırdığını, ancak öneri sistemlerinin çeşitlilik, keşif ve popüler içeriklere yönelme arasında hassas bir denge kurması gerektiğini gösteriyor.
Sosyal medya algoritmalarının yankı odaları oluşturup oluşturmadığı ise akademik dünyada tartışılmaya devam ediyor. Her platformun ve her kullanıcının aynı etkiye maruz kaldığını söylemek mümkün değil. Ancak kişiselleştirilmiş akışların bilgiye maruz kalma biçimimizi değiştirdiği açık.
Yani mesele yalnızca neyi gördüğümüz değil, neyi görme ihtimalimizin giderek azaldığı.
Kendi zevkimizi koruyabilecek miyiz?
Elbette algoritmaların hayatımıza kattığı olumlu tarafları da görmezden gelemeyiz.
Daha önce hiç duymadığımız bir sanatçıyı keşfedebiliyor, dünyanın başka bir köşesindeki bir tasarımcıyla tanışabiliyor, ilgimizi çekecek bir kitabı veya filmi bulabiliyoruz.
Algoritmalar doğru kullanıldığında kültürel keşif için önemli bir araç.
Sorun, bu aracın zamanla tercihlerimizin belirleyicisi haline gelmesi.
İnsan bazen şaşırarak, bazen yanılarak, bazen de fikrini değiştirerek kendi zevkini oluşturuyor.
Oysa algoritmalar çoğu zaman bizi tanıdığını iddia ederek şaşırma ihtimalimizi azaltabiliyor.
Bu nedenle kendi zevkimizi korumak, dijital dünyadan tamamen uzaklaşmak anlamına gelmiyor. Aksine, dijital dünyanın sunduğu imkanlardan yararlanırken seçim hakkımızı kaybetmemek anlamına geliyor.
Bilinçli olarak farklı şeyler keşfetmek, her popüler olana ilgi göstermemek, başkalarının tercihleriyle kendi tercihlerimizi birbirinden ayırabilmek bu açıdan önemli.
Sonuç, beğenilerimiz bize mi ait?
Bugün algoritmalar yalnızca dikkatimizi yönetmiyor. Kültürel tercihlerimizi, tüketim alışkanlıklarımızı ve estetik anlayışımızı da etkileyen güçlü aktörlere dönüşüyor.
Bize sürekli yeni şeyler gösteriyorlar. Ancak bu yeniliklerin gerçekten yeni olup olmadığını sorgulamamız gerekiyor.
Çünkü binlerce farklı içerik arasında dolaşırken aynı düşüncelerin, aynı görüntülerin ve aynı tercihlerin çevresinde dönüyor olabiliriz.
Algoritma bize neyi sevebileceğimizi söyleyebilir. Ama neyi gerçekten sevdiğimize karar verme hakkını ona bırakmamalıyız.
Çünkü insanın kendi zevkini oluşturabilmesi, kendi kimliğini oluşturabilmesinin de bir parçası.
Ve sosyal medyada gezinirken belki de artık şu soruyu daha sık sormalıyız,
Ben bunu gerçekten sevdiğim için mi seçtim, yoksa bana çokça gösterildiği için mi?
