Türk Arabistanı’nda...

"Halep'te kapıların bir tokmağı var.
Şimdilerde, bu çoğunlukla Fransa'dan ithal edilen, bir kadın eli şeklindeki demir veya bronz bir tokmak. Tokmak çalındıktan sonra bir Avrupalının beklediğinin aksine kapıyı biri açmıyor. Uzaktan ince bir sesin 'Min', yani'Kim o?' dediği işitiliyor. Bunacevap vermek bir seyyah için zor."
Ne zamanın Halep'i bu anlatılan?
Şöyle...
Bir antikacı ve seyyah olan HenryS. Cowper o yılın kışını Kahire'degeçirdikten sonra Doğu Akdeniz kıyılarıHalep, Bağdat gibi şehirleri gezmeyeçıkıyor ve hatıralarını (yeni kuşaklarınkitabın adına da özellikle dikkatetmesini isterim) 1894'te ThroughTurkish Arabia (Boydan BoyaTürk Arabistanı) adıyla yayınlıyor.

***

Madem şimdi aklımız fikrimizSuriye'de...
Şu pazar günü biraz da Batılı seyyahlarıngeçen yüzyılın başlangıcınaait hatıratlarına göz atalım istedim.
Cowper'dan bir alıntı daha...
Minik bir iki detay, yükselen kapitalist yayılmacılığın Ortadoğu'daki dönüştürücü gücüne işaret ediyor.
"Halep, tamamen mezarlıklarlaçevrili. Tabii, çoğunluğuMüslüman mezarlıkları ama kuzeydeAvrupalıların, Ermenilerin ve Yahudilerinmezarlıkları var. Azizia bölgesinde,son iki yüz yıldır artan imalathanelerleilgili İngiliz ve diğerAvrupalı tüccarları anan mezar taşlarınındikildiği kabristan bulunuyor."

***

"Halep, Türkiye'nin en eski, enbüyük ve en pitoresk şehirlerindenbiri... Beyaz ve gri taşlardan dipdibe yapılmış evlerin yukarısında, paskırmızısı kale yıkıntılarıyla bir kale yükselmekte... Kuzeye doğru, meyvelikler ve bahçeler geniş bir bant halinde, ırmakla birlikte kıvrılarak tüm vadinin derinliklerini doldurmakta. Buradaki yeşil gölgelik alan, akan suların mırıltısı, boğucu sıcak sokaklardan geçtikten sonra sığınacak bir yer sağlıyor."
Bunları yazan da Oxford'lu bir arkeolog: Leonard Wooley.
Almanlar, Bağdat demiryolunu inşa ederken Wooley ve ekibi 1912- 14 arası bu demiryoluna çok yakın bir bölgede Karkamış'ta kazı yapıyordu.

***

Wooley'in hatıratını okurkenbazı yakınmaların hep aynı olduğunu;doğruyu tespitle oryantalist bakışınkarşımını ve nedenlerini bir dahadüşünüyorsunuz...
"Haleplilerin gurur kaynağı olan Avrupa taklidi konutlar ve dükkânlar aslında çok hoş bir Doğu şehrinin üzerinde modern bir leke. Bence şehrin yerlilerinin yaşadığı kesime yaya olarak dalın. İğrenç ilerlemeyi keyif içinde unutacaksınız."