Ölümle dans ederek uyuyorlar! Hayvanlar aleminin akılalmaz "ekstrem uyku" sırları ifşa oldu

Associated Press (AP)'in bilim insanlarına dayandırdığı kapsamlı haberine göre, hayvanlar âleminin uyku düzeni bildiğimiz her şeyi altüst ediyor.

Antarktika'dan Galapagos'a, okyanusun yüzlerce metre altından gökyüzünün en yüksek akımlarına kadar uzanan bu "gizli dünya", uykunun sadece dinlenme değil, hayatta kalma meselesi olduğunu gözler önüne seriyor.

Beyni olan her hayvanın uykuya ihtiyacı vardır — hatta beyni olmayan birkaç tanesinin bile. İnsanlar uyur, kuşlar uyur, balinalar uyur ve hatta denizanaları bile uyur.

Fransa'daki Lyon Sinirbilim Araştırma Merkezi'nde araştırmacı olan Paul-Antoine Libourel, "Aslında çok riskli olmasına rağmen uyku evrenseldir," dedi.

Hayvanlar uykuya daldıklarında, sinsi avcılara karşı en savunmasız haldedirler. Ancak risklere rağmen, uyku ihtiyacı o kadar güçlüdür ki, hiçbir canlı, çok elverişsiz olduğu durumlarda bile uykuyu tamamen atlayamaz.

Ekstrem koşullarda ve ortamlarda gezinen hayvanlar, ekstrem yollarla uyumak üzere evrimleşmişlerdir — örneğin, 24 saat süren ebeveynlik sırasında her seferinde birkaç saniye çalmak, uzun göçler sırasında kanat üzerindeyken kestirmek ve hatta yüzerken uyuklamak gibi.

BİLİM DÜNYASINDA BİR İLK

Uzun bir süre boyunca bilim insanları, vahşi hayvanların ne zaman uyuduğu konusunda sadece hareketsiz durup gözlerini kapattıklarını gözlemleyerek eğitimli tahminlerde bulunabildiler. Ancak son yıllarda, beyin dalgalarını ölçen küçük takip cihazları ve kasklar —insan uyku laboratuvarlarındaki ekipmanların minyatürleştirilmiş versiyonları— araştırmacıların vahşi hayvanların şekerleme yapma konusundaki çeşitli ve bazen muazzam yollarına ilk kez göz atmasına izin verdi.

Uyku kaydedici:

• Penguenin beyninin her iki yarısından gelen beyin dalgası aktivitesini kaydetti: Ne zaman uyuduğunu teyit etmek için.

• GPS takip cihazı: Penguenin konumunun yanı sıra ne zaman aktif olduğunu ve hareket ettiğini kaydetti.

Almanya'daki Max Planck Biyolojik Zeka Enstitüsü'nde hayvan uykusu araştırma uzmanı olan Niels Rattenborg, "Uykunun ekolojik taleplere yanıt olarak gerçekten esnek olduğunu görüyoruz," dedi.

Buna "ekstrem uyku"nun ortaya çıktığı bilim deyin.

Çene kayışlı penguenler ve onların "mikro uykuları" Libourel'in üzerinde çalıştığı Antarktika'daki çene kayışlı penguenleri ele alalım.

Bu penguenler ömür boyu eşleşir ve ebeveynlik görevlerini paylaşırlar — biri yumurtayı veya küçük gri tüylü yavruyu sıcak ve güvende tutmak için bebek bakıcılığı yaparken, diğeri aile yemeği için balık tutmaya gider. Sonra rollerini değiştirirler — bu kesintisiz emeği haftalarca sürdürürler.

GÜNLERCE AYAKTA TUTAN MİKRO UYKU: 4 SANİYE

Penguen ebeveynler ortak bir zorlukla karşı karşıyadır: yenidoğanlarına yakından göz kulak olurken yeterince uyumak.

Günde binlerce kez —her biri ortalama sadece 4 saniye süren— kısa uykular çekerek hayatta kalırlar.

Kore Kutup Araştırma Enstitüsü biyoloğu Won Young Lee'nin adlandırdığı gibi, bu kısa "mikro uykular", penguen ebeveynlerin kalabalık ve gürültülü kolonilerinde haftalarca bakım görevlerini yerine getirmelerine izin vermek için yeterli görünüyor.

Sakar bir komşu geçerken veya yırtıcı deniz kuşları yakındayken, penguen ebeveyn dikkatini toplamak için gözlerini kırpıştırır ve çok geçmeden, uykulu bir sürücü gibi çenesi göğsüne düşerek tekrar uykuya dalar.

Şekerlemeler birikir. Bilim insanlarının Antarktika'daki King George Adası'nda 11 gün boyunca 14 yetişkinin beyin aktivitesini ölçerek bulduğuna göre, her penguen günde toplam 11 saat uyur.

Çoğunlukla tetikte kalmak ama aynı zamanda yeterli uykuyu da araya sıkıştırmak için penguenler, en azından üreme mevsimi boyunca, son derece parçalanmış bir uykuyla işlev görme konusunda kıskanılacak bir yetenek evrimleştirmişlerdir.

Araştırmacılar artık beynin her iki yarım küresinin —veya her ikisinin birden— ne zaman uykuda olduğunu görebiliyorlar.

YARIM BEYİNLE UYKU: FIRKATEYN KUŞLARI

Denizciler ve kuş gözlemcileri, bir seferde aylarca uçan kuşların kanat üzerindeyken gerçekten hiç uyuyup uyumadığını uzun zamandır merak ediyorlardı.

Bazı durumlarda cevap evet — bilim insanlarının Galápagos Adaları'nda yuva yapan ve büyük fırkateyn kuşları olarak adlandırılan büyük deniz kuşlarının başlarına beyin dalgası aktivitesini ölçen cihazlar taktıklarında keşfettikleri gibi.

Uçarken, fırkateyn kuşları bir seferde beyinlerinin bir yarısı ile uyuyabilirler. Diğer yarısı yarı tetikte kalır, böylece bir göz uçuş yollarındaki engelleri izlemeye devam eder.

Bu, kuşların karaya veya suya dokunmadan (ki bu onların hassas, su itici olmayan tüylerine zarar verir) haftalarca süzülmesine olanak tanır.

Fırkateyn kuşları beyninin sadece yarısı ile —kanat çırpma, yiyecek arama veya dalış gibi— zorlu manevraları yapamazlar. Av için daldıklarında tamamen uyanık olmaları gerekir. Ancak uçuşta, onları minimum çabayla havada tutan, yükselen sıcak hava akımları üzerinde süzülürken ve daireler çizerken uyumak üzere evrimleşmişlerdir.

Ağaçlardaki veya çalılardaki yuvalarına döndüklerinde, fırkateyn kuşları şekerleme rutinlerini değiştirirler — beyinlerinin tamamıyla birden ve çok daha uzun süreler boyunca uyuma olasılıkları daha yüksektir.

Rattenborg, bunun uçuş sırasındaki uykularının uzun süreli uçuş için özel bir adaptasyon olduğunu gösterdiğini söyledi.

Diğer birkaç hayvanın da benzer uyku yöntemleri vardır. Yunuslar yüzerken beyinlerinin bir yarısı ile uyuyabilirler. Bilim insanları, ebabil ve albatroslar da dahil olmak üzere diğer bazı kuşların uçuş sırasında uyuyabildiğini söylüyor.

KARAYA DOKUNMADAN 410 KM!

Diğer araştırmacılar, fırkateyn kuşlarının karaya dokunmadan önce 40 günden fazla bir süre boyunca günde 255 mil (410 kilometre) uçabildiğini buldu — bu, kanat üzerinde uyuyabilmeden mümkün olmayacak bir başarıdır. Yükselen hava akımları üzerinde süzülürken kuş sağa yatar ve sağ gözünü açık tutar. Beyninin sol tarafı aktif kalırken, sağ tarafı uykuya dalar.

FİL FOKLARI DERİNLERE DALARKEN UYUKLAR

Karada, 2.268 kilogram ağırlığındaki bir kuzey fil foku için hayat kolaydır. Ancak denizde uyumak tehlikelidir — fokları avlayan köpekbalıkları ve katil balinalar pusuda beklemektedir.

Bu foklar, balık, kalamar, vatoz ve diğer deniz atıştırmalıklarını yakalamak için sekiz aya kadar uzayabilen uzun yiyecek arama gezilerine çıkar ve defalarca birkaç yüz fit (metre) derinliğe dalarlar. Her derin dalış yaklaşık 30 dakika sürebilir. Ve Scripps Okyanus Bilimi Enstitüsü'nden Jessica Kendall-Bar liderliğindeki araştırmanın ortaya koyduğuna göre, bu sürenin yaklaşık üçte biri boyunca —yaklaşık 10 dakika— foklar uykuda olabilir.

Kendall-Bar'ın ekibi, dalışlar sırasında hareketi ve fok beyin aktivitesini algılayan, yüzme başlığına benzer neopren bir başlık tasarladı ve foklar Kuzey Kaliforniya'daki plajlara döndüğünde kaydedilen verilerle birlikte başlıkları geri aldı.

İncelenen 13 dişi fok, dalışlarının genellikle avcıların devriye gezdiği derinliklerin altında oldukları en derin kısımlarında uyuma eğilimindeydi.