Takiyüddin Efendi ve unutulan icadı: İstanbul’da buhar gücüyle kebap çeviren Osmanlı alimi
Buhar makinesinin 18. yüzyılda icat edildiği düşünülür ancak 16. yüzyılda İstanbul'da yaşayan Takiyüddin Efendi, buhar gücüyle kendi kendine dönen bir kebap şişi tasarladı. Modern buhar motoruna benzeyen bu düzenek, neden sanayiye değil de mutfağa hizmet etti?
Buhar makinesi denince akla genellikle Sanayi Devrimi gelir. Oysa buharın mekanik harekete dönüştürülmesine ilişkin kayıtlar iki yüzyıl daha eskiye uzanır. Osmanlı bilgini Takiyüddin'in 1551 tarihli eserinde yer alan düzenek, buhar motorunun temel mantığını açık biçimde ortaya koyuyor.
🧠 ÇOK YÖNLÜ BİR BİLİM İNSANI
Takiyüddin, 1526 yılında doğdu ve yaşamı boyunca pek çok alanda çalıştı. Matematik, astronomi, optik ve mühendislik üzerine eserler verdi. 90'dan fazla kitap kaleme aldı. İstanbul'da kurduğu gözlemevi ise dönemin en önemli bilim merkezlerinden biri olarak kabul edildi.
Bilimsel çalışmalarının yanı sıra mekanik sistemlerle de ilgilenen Takiyüddin'in yazdığı metinlerde sadece teorik bilgiler değil, uygulanabilir düzenekler de yer aldı.
⚙️ BUHARLA ÇALIŞAN KEBAP DÜZENEĞİ
Takiyüddin, "Ruhani Makinelerin Yüce Yöntemleri" adlı eserinde ateş üzerinde kendi kendine dönen bir şiş sistemi tarif etti. Sistemin çalışma prensibi sade ve net bir şekilde yer alıyor:
➔Su dolu bakır kap ateşe yerleştirilir.
➔Kaynayan sudan çıkan buhar dar bir ağızdan dışarı yönlendirilir.
➔Buhar, karşısındaki kanatlı çarka çarpar.
➔Çark döner ve şiş hareket eder.
Su azaldığında kap soğuk suya batırılır. Oluşan vakum etkisiyle su yeniden içeri çekilir. Döngü tekrar başlar. Bu mekanizma, basınçlı buharın harekete dönüştürülmesi esasına dayanır. Aynı ilke, yüzyıllar sonra geliştirilen buhar makinelerinde kullanıldı.
🏭 SANAYİ DEVRİMİ'NİN FARKI NEYDİ?
Buhar motoru denince genellikle Thomas Newcomen ve James Watt isimleri anılır. Her iki mühendis de 18. yüzyılda Britanya'da yaşadı. Tasarladıkları makineler kömür madenlerinden su pompalamak için kullanıldı.
Bu dönemde artan üretim ihtiyacı ve madencilik faaliyetleri güçlü bir ekonomik baskı oluşturdu. Yatırım, teknik bilgi ve kurumsal destek bir araya geldi. Böylece buhar motoru sanayiye entegre edildi. Takiyüddin'in yaşadığı dönemde ise bu ölçekte bir üretim ihtiyacı yoktu. Bu nedenle tasarlanan sistem geniş çapta uygulanmadı.