İklim krizinde yeni tehdit: Kongo’nun siyah gölleri karbon püskürtüyor

Kongo Havzası'ndaki Mai Ndombe ve Tumba göllerinde yapılan ölçümler, binlerce yıldır turbalıklarda depolanan karbonun atmosfere geri dönmeye başladığını ortaya koydu. Araştırmaya göre göller, yüksek miktarda karbondioksit salarak artık karbon yutağı değil, potansiyel bir kaynak gibi davranıyor. Bu değişim, küresel iklim sistemini doğrudan etkileyebilecek yeni bir risk alanı oluşturuyor.

KARBON YUTAKLARI NEDEN KRİTİK?

Kongo Havzası, turbalık yapısı sayesinde karbonu binlerce yıl boyunca depolayabilen nadir ekosistemlerden biri. Dünya yüzeyinin yalnızca küçük bir bölümünü kaplamasına rağmen tropikal turbalıklardaki karbonun yaklaşık üçte birini barındırıyor. Bu yapı, küresel ısınmayı yavaşlatan doğal bir tampon görevi görüyor.

Ancak bu sistemin dengesi bozulduğunda, depolanan karbon hızla atmosfere karışabiliyor. Bu da iklim değişikliğini hızlandıran zincirleme bir etki yaratıyor.

GÖLLER KARBON KAYNAĞINA DÖNÜŞÜYOR

23 Şubat 2026'da Nature Geoscience dergisinde yayınlanan bir çalışma, Mai Ndombe ve Tumba göllerinin atmosferden daha yüksek CO2 yoğunluğuna sahip olduğunu gösterdi. Bu fark, göllerin sürekli olarak karbondioksit salmasına neden oluyor.

Daha kritik olan ise salınan karbonun kaynağı. Analizler, bu gazın önemli bir kısmının yakın dönem bitki örtüsünden değil, binlerce yıl önce oluşmuş turba karbonundan geldiğini ortaya koydu. Bu durum, sistemde eski karbon kaçağı yaşandığını gösteriyor.

BİNLERCE YILLIK KARBON ORTAYA ÇIKTI

Radyokarbon tarihleme sonuçları, göllerdeki karbonun 2.000 ila 3.500 yıl öncesine ait olduğunu ortaya koydu. Ölçümlere göre bu karbonun yaklaşık yüzde 40'ı doğrudan turbalıklardan taşınıyor. Bu bulgu, karbonun yalnızca toprakta sabit kalmadığını, su yolları aracılığıyla hareket ederek atmosfere ulaştığını gösteriyor. Aynı sinyalin gölü besleyen nehirlerde de görülmesi, sürecin bölgesel değil sistematik olduğunu ortaya koyuyor.

Çalışmanın baş yazarı Travis W. Drake, çalışma ile ilgili şu değerlendirmelerde bulundu: "Eski karbonun göl yoluyla salındığını görmek bizi şaşırttı." Ortak yazar Matti Barthel ise "Karbon rezervuarında, tabiri caizse, eski karbonun kaçtığı bir sızıntı var." dedi.

METAN RİSKİ KISA VADEDE DAHA GÜÇLÜ

Karbondioksit uzun vadeli etkiler yaratırken, metan gazı kısa vadede çok daha güçlü bir sera etkisi oluşturuyor. ETH Zürih'in araştırma koleksiyonunda yer alan ve Journal of Geophysical Research (Biogeosciences) dergisinde yayımlanan ayrı bir çalışma, incelenen göllerin metan ve azot oksit bakımından da aşırı doygun olduğunu ortaya koydu.

Araştırmaya göre gölde üretilen metanın önemli bölümü mikroorganizmalar tarafından tüketiliyor. Pelajik metanın yaklaşık %90'ının metanotrofik bakteriler tarafından yeniden oksitlendiği tahmin ediliyor. Ancak su seviyesindeki düşüş ve oksijen dengesindeki değişimler bu doğal filtreyi zayıflatabiliyor. Bu durumda gazların atmosfere salımı hızlanıyor ve kısa vadede iklim üzerinde daha sert etkiler ortaya çıkabiliyor.

KURAKLIK SÜRECİNİ HIZLANDIRABİLİR

Kuraklık dönemlerinde su seviyesinin düşmesi, oksijenin daha derin katmanlara ulaşmasına neden oluyor. Bu durum, turbalıkta depolanan organik maddenin daha hızlı parçalanmasını tetikliyor. Sonuç olarak hem karbondioksit hem de metan üretimi artabiliyor. İklim değişikliği nedeniyle yağış ve sıcaklık düzeninin değişmesi, bu sürecin daha sık ve daha güçlü yaşanmasına yol açabilir.

KÜRESEL İKLİM DENGESİ İÇİN YENİ RİSK

Araştırmalar, yalnızca Mai Ndombe Gölü'nün yılda 150 gigagramdan fazla eski karbon salabileceğini gösteriyor. Bu miktar, küçük bir sızıntının bile küresel ölçekte ciddi sonuçlar doğurabileceğini ortaya koyuyor. Bu gelişme, karbon yutaklarının sanılandan daha kırılgan olabileceğini gösteriyor. Eğer bu süreç hızlanırsa, doğa karbonu depolayan değil, atmosfere geri veren bir sisteme dönüşebilir.

KARBON DENGESİ HAKKINDA 3 SORU 3 CEVAP

Kongo Havzası neden küresel iklim için kritik?
Kongo Havzası, turbalık yapısı sayesinde binlerce yıl boyunca karbon depolayan doğal bir sistemdir. Küresel ölçekte depolanan tropikal turba karbonunun önemli bölümünü barındırır. Bu nedenle burada yaşanacak bir karbon kaybı, atmosferdeki sera gazı oranını doğrudan artırarak iklim dengesini etkiler.

Eski karbonun atmosfere karışması ne anlama geliyor?
Eski karbon, binlerce yıl boyunca toprakta depolanmış ve atmosferle temas etmemiş karbonu ifade eder. Bu karbonun yeniden atmosfere salınması, doğanın karbon depolama kapasitesinin zayıfladığını gösterir. Bu durum, küresel ısınma sürecinin hızlanabileceğine işaret eder.

Metan gazı nedir, neden risklidir?
Metan, organik maddelerin oksijensiz ortamda parçalanmasıyla oluşan güçlü bir sera gazıdır. Karbondioksite göre kısa sürede daha fazla ısı tutar. Bu nedenle ani salımları, küresel sıcaklık artışını hızlandırır. Su seviyesi ve oksijen dengesi değiştiğinde metan salımı artarak iklim üzerinde hızlı ve sert etkiler oluşturabilir.