Süper Lig’de parasını hak edenler ve etmeyenler!

Bu ay Türkiye'nin en önemli gündemlerinden biri, lig maçlarının yayın ihalesinden dolayı futbol olacak. 25 Kasım'da yapılacak ihale, gelecek sezondan itibaren maçların hangi kanalda yayımlanacağını belirleyecek. Şimdiden konuşulan rakamlar dudak uçuklatan cinsten. Oluşacak rakamı kestirmek güç olsa da (beklenti yıllık 600 milyon dolar) ihale sonrasında, futbol kulüplerinin elde edeceği büyük gelir, ülke futboluna biçilen değerin ne kadar yükseldiğiyle ilgili methiyeler düzüleceği kesin. Ancak yine herkesin aklının bir kenarında, kulüplerin oluşan kaynağı ne kadar akıllıca harcayacağıyla ilgili sorular olacak.

FORBES Türkiye'nin bu yıl dördüncüsünü yayımladığı "Futbol Verimlilik Raporu" kulüp yönetimlerinin milyon euro'lar harcayarak transfer ettikleri futbolcuların performanslarını analiz etmeye devam ediyor. Ortaya çıkan sonuçlar dolaylı olarak kulüp yönetimlerinin ellerindeki kulüp kaynaklarını nasıl bir yetkinlikle harcadıklarını da gösteriyor.

2015/2016 futbol sezonunda, Türkiye Süper Ligi'nin Borsa İstanbul'da da işlem gören dört büyük kulübünde oynayan (Galatasaray, Fenerbahçe, Beşiktaş ve Trabzonspor) 102 futbolcunun sportif performansları ile kazandıkları yıllık gelir analiz edilerek "gerçek maliyetleri" gözler önüne serildi. Listenin zirvesinde gerçek maliyetleri yüksek olan verimsiz futbolcular var. Sıralamada geriye gidildikçe aldığı ücret ne olursa olsun verimliliği yüksek oyuncular yer alıyor.

Ancak önceki "Futbol Verimlilik Raporu"nda da vurgulandığı gibi faturanın verimsiz olarak görülen futbolculardan önce kulüp yönetimlerine kesilmesi gerekiyor. Hayatlarını kazanmak için sahaya çıkan futbolcular elbette kazandıkları parayı maksimize etmeye çalışacak. Buradaki sorun, hak edip etmediğine bakmadan milyon euro'ları savuran kulüp yönetimlerinde. Futbolcuların verimlilik analizinden önce Türkiye'deki futbol endüstrisinin durumuna bakmakta fayda var. Bütün dünyada olduğu gibi Türkiye'de de futbolun en önemli finansman kaynaklarından birini yayın gelirleri oluşturuyor. 2010'da yapılan son ihaleyi, yıllık 321 milyon dolarlık bedelle Digitürk kazanmıştı. Vergiler ve diğer ödemelerle birlikte ihalenin yıllık bedeli 425 milyon dolara kadar çıkmıştı. Dört yıllığına yapılan anlaşma, 2014'te Türkiye Futbol Federasyonu (TFF) ve Digitürk arasında yapılan protokolle iki yıl daha uzatılmıştı. Böylece Digitürk altı yıla uzayan süre zarfında futbol maçlarını yayımlamak için yaklaşık 2,5 milyar dolar ödemiş oldu.

TFF Başkanı Yıldırım Demirören, yeni ihaledeki beklentisini yıllık 600 milyon dolar olarak açıkladı. İhalenin kaç yıllık süreyi kapsayacağı henüz netleşmese de bir önceki ihalede olduğu gibi sürenin altı yıla çıkması durumunda, yayıncı kurumun kasasından 3,6 milyar dolar çıkacak.
Demirören, ihaleye altı şirketin gireceğini açıkladı. Digitürk, D-Smart gibi televizyon yayın platformlarının yanı sıra iletişim operatörleri Turkcell, Türk Telekom ve Vodafone'un da ihalede yer alması bekleniyor. (İhaleyi Digiturk yıllık 500 milyon dolar+KDV vererek kazandı)

1994'te yapılan ilk futbol yayın ihalesinde dönemin televizyon kanallarının (Cine 5, ATV, Show TV, Kanal D ve Star TV) oluşturduğu konsorsiyum 7,2 milyon dolara kazanmıştı. 22 yıl sonra bugün konuşulan rakamsa ilk ihalenin yaklaşık 83 katı. Tabii bu kulüplerin sadece yayın gelirlerindeki büyümeyi gösteriyor.

Yayın gelirlerinin yanında kulüplerin maç günü ve ticari gelirleri de hızla yükseliyor. Passolig'in haklarını da elinde bulunduran Aktif Bank'ın futbol ekonomisini incelediği "Eko- Lig" raporu da, rakamlardaki bu büyümeyi gösteriyor. Rapora göre Türkiye'de futbol gelirleri son 10 yılda beş kat artarak 2 milyar liranın üzerine çıktı. Sezonun gelir şampiyonu, 496 milyon lirayla Galatasaray oldu. Sarı kırmızılıların 2015-2016 sezonlarındaki toplam gelir pastasında en büyük payı, yüzde 40'la ticari gelirler aldı -198,7 milyon lira.

Galatasaray'ı sıralamada liderliğe taşıyan asıl kalem, 107 milyon liraya ulaşan Şampiyonlar Ligi ve UEFA Avrupa Ligi gelirleri oldu. 476 milyon liralık toplam gelirle geçen sezonun en çok kazanan ikinci takımı olan Fenerbahçe'yi ikinciliğe iten de, UEFA Avrupa Ligi gelirlerinin sadece 45 milyon lirada kalmasıydı.

Oysa Fenerbahçe, naklen yayın, ticari gelirler ve bilet gelirlerinde ezeli rakibi Galatasaray'ı küçük farklarla olsa da geride bırakmayı başarmıştı. Ortaya çıkan tablo, bu sezon iyice ayyuka çıkan sportif başarısızlığın Fenerbahçe yönetimine tek faturasının, taraftar tepkisi olmadığını gösteriyor. Sarı lacivertlilerin Şampiyonlar Ligi elemelerini geçemeyerek bir alt kupa olan UEFA Avrupa Ligi'ne katılması, Başkan Aziz Yıldırım'ın sıklıkla dikkat çektiği "mali fairplay" kriterlerini yakalamasını zorlaştırıyor.

Galatasaray, günümüz formatıyla 1994'ten bu yana organize edilen Şampiyonlar Ligi'nde, 15 defa gruplar aşamasına kalarak bu alanda ciddi bir başarıya sahip. Fenerbahçe ise sadece altı defa bu başarıyı yakalayabildi ve son dört denemesinde elemeleri geçemeyerek
UEFA Avrupa Ligi'nde yola devam etti.

Bu durum Fenerbahçe'yi 2010'dan bu yana çok ciddi bir gelirden etti. Galatasaray ise geçen sezon 100 milyon liranın üzerinde gelir elde ettiği bu organizasyondan kazandığı parayı akılcı bir şekilde harcamayı beceremeyip UEFA'nın mali kriterlerine takıldı ve aldığı ceza sonucu hak kazanmasına rağmen bu sezon UEFA Kupası'na bile katılamadı.

Bu tablo çok basit bir futbol gerçeğini iki yönlü olarak ortaya koyuyor. Birincisi futbolda gelirleri artırmanın yolu sportif başarıdan geçiyor. İkincisi ise sportif başarıyı yakalasanız bile elde edilen gelir akıllıca kullanılmadığında, başarının dolayısıyla gelir kaynaklarının sürekliliğini sağlamak imkansızlaşıyor.

Geçen sezon Fenerbahçe kendi sahasındaki maçları ortalama 25 bin taraftarın önünde oynamış ve yıl boyunca 161 milyon liralık bilet geliri elde etmişti. Ancak bu sezonki kötü başlangıç, geçen sezondan kalan hayal kırıklıklarıyla birleşince sarı lacivertliler bu yılki iç saha maçlarını boş tribünlere oynuyor. Dolayısıyla sportif başarının olmaması sadece UEFA ve yayın gelirlerini değil aynı zamanda bilet ve forma satış gelirlerini de hızla azaltıyor. Taraftarın öfkesi de 18 yıldır kulübü tam yetkiyle yöneten Başkan Aziz Yıldırım'a yöneliyor.

Aziz Yıldırım'a yöneltilen eleştirilerin kaynağı, "Futbol Verimlilik Raporu"nun sonuçlarında da kendini gösteriyor. En verimsiz futbolcuların yer aldığı listenin ilk 10'unda Fenerbahçe'den dört oyuncu var. Daha üst sıralarda yer alan diğer takım oyuncuları çoğunlukla sakatlık sebebiyle oynayamayan oyunculardan oluşuyor. Örneğin Galatasaraylı Hamit Altıntop sakatlık nedeniyle hiç oynayamadı. Bu yüzden dakika başı maliyetlerine göre yapılan sıralamaya dahil edilmedi.

Ancak kulübüne maliyeti 2 milyon 750 bin euro'yu buldu. Beşiktaş'ın sezon başında dizinden sakatlanarak uzun bir süre oynayamayan Tolgay Arslan da sezon boyunca sadece 222 dakika sahada kalabildi ve takımına dakika başı maliyeti 6 bin euro'nun üzerine çıktı. Veli Kavlak ve Mustafa Pektemek de yine sakatlıklar nedeniyle az süre alınca listenin üst sıralarında yer almaktan kurtulamadı.

Üst sıralarda yer alan Fenerbahçeli futbolcularsa çoğunlukla sakatlık değil, formsuzlukları nedeniyle az süre alan ve kulübe gerçekten maliyet yükleyen oyuncular. Örneğin Raul Meireles, Serdar Kesimal, Mehmet Topuz'un sahada kaldığı her bir dakikanın maliyeti 2 bin 200 ile 2 bin 700 euro arasında değişiyor.

Yıllık 5,8 milyon euro'yu bulan kazancının hakkını verememekle eleştirilen Hollandalı yıldız Robin van Persie'nin ise dakika başı maliyeti 2 bin euro'nun altında kaldı.
Sonuçlar kulüp yönetimlerinin doğru kadro mühendisliğini uygulamadıkça kulübede oturan futbolculara milyonlarca euro ödeme yapmaya devam edeceklerini gösteriyor.

​NASIL HAZIRLANDI?

Galatasaray, Fenerbahçe, Beşiktaş ve Trabzonspor takımlarında 2015/2016 sezonunda forma giyen 102 futbolcu için performans analizi yapıldı. Analize lig, Türkiye Kupası ve Avrupa'da oynanan maçlar dahil edildi. Futbolcuların maç sayısı, oynadıkları dakika, gol ve asist sayıları hesaplandı. Maç istatistikleri için FSTATS verileri kullanıldı. Futbolcuların 2015/2016 sezonunda aldıkları yıllık ücretler kulüplerin Kamuyu Aydınlatma Platformu'na (KAP) yaptıkları bildirimler üzerinden hesaplandı. Sabit ücret olarak aldıkları maaşa ek olarak maç başı prim gelirleri de oynadıkları maç sayısı baz alınarak hesaplandı ve toplam gelirlerine ulaşıldı. Devre arasında satılan futbolculardan elde edilen bonservis gelirleri, futbolcuya ödenen ücretten düşüldü. Futbolcuların toplam kazançları, oynadıkları maç sayısı ve oyunda kaldıkları dakikaya bölünerek maç başı ve dakika başı kazançlarına ulaşıldı. 98 futbolcu dakika başına gelire göre büyükten küçüğe doğru sıralanarak bir dakikası en maliyetli futbolculara ulaşıldı. Futbolcular için transfermarkt. com'da'da belirlenen piyasa değerleri, aldıkları toplam yıllık ücrete oranlanarak her bir futbolcu için ücret/piyasa değeri oranı hesaplandı. Devre arasında transfer edilen oyuncular yarım sezonluk ücret aldıkları için ücret/ piyasa değeri oranları hesaplanırken ikiyle çarpıldı.