Türkiye’de bir ilk! Roma dönemine ait arkeolojik sürpriz: Tam 400 metre uzunluğunda

Trabzon'da kentsel dönüşüm çalışmaları sırasında ortaya çıkan Roma dönemi su kanalı, Türkiye'de başka örneği olmayan benzersiz bir arkeolojik keşif olarak dikkat çekiyor.

Trabzon Çömlekçi'deki Roma dönemi yer altı su kanalıyla ilgili bilgi ulaştıktan sonra, içeride gaz riski nedeniyle AFAD ekipleri ölçümler yaptı. Gerekli izinler alındıktan sonra Trabzon Müze Müdürlüğü ve Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) akademisyenleri, tünelde detaylı incelemelerde bulundu.

Yüzeyden 1,5-2 metre derinlikte yer alan Roma dönemi su kanalı, Arafilboyu sapağından sahil yoluna ve eski Trabzon Limanı'na kadar uzanıyor. Yaklaşık 300-400 metre uzunluğundaki kanal, 2 metre genişlik ve 2 metre yükseklikte inşa edilmiş; ortasında 1,20 metre genişliğinde su kanalı ve yanlarında 50-60 cm yürüme yolları bulunuyor. Osmanlı ve erken Cumhuriyet döneminde yan duvarlara açılan deliklerle kanalizasyon olarak kullanılmış, günümüzde de atık su akışı devam ediyor.

Uzmanlar, benzer örneklerin Türkiye'de yalnızca iki noktada bulunduğunu, bunlardan birinin Smyrna Antik Kenti sınırlarında, diğerinin ise İstanbul'da yer aldığını ifade etti. Çömlekçi'de ortaya çıkarılan Roma dönemine ait su kanalının ise yapısal özellikleri bakımından Türkiye'de başka bir örneğinin bulunmadığı belirtildi.

"SU KANALI ERKEN ROMA DÖNEMİNE, TRAİANUS VE HADRİANUS DÖNEMLERİNE İŞARET EDİYOR"

Roma dönemine ait su kanalı ile ilgili bilgiler veren Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) Edebiyat Fakültesi Dekanı, Sanat Tarihi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Mehmet Yavuz, "Müze Müdürlüğü'ne Çömlekçi'de bir yapı kalıntısı bulunduğuna dair bilgi ulaştı. Yer altı kanalı olması nedeniyle içeride zehirli gaz bulunabileceği değerlendirildi. AFAD'ın desteğiyle ölçüm yapıldıktan ve gerekli izinler alındıktan sonra heyetle birlikte içerisine girildi" dedi.

Su kanalının yaklaşık 300-400 metre uzunluğunda olduğunu belirten Yavuz, "Yer altı su kanalı, Çömlekçi Kentsel Dönüşüm sahasında ortaya çıktı. Arafil Boyu sapağından başlıyor ve sahil yoluna kadar uzanıyor. Yaklaşık 300-400 metre uzunluğunda. Tespitlerimize göre işçiliği, kullanılan malzemesi ve yapısal özellikleri erken Roma dönemine, Traianus ve Hadrianus dönemlerine işaret ediyor. Tünel, toprağın yaklaşık 1,5-2 metre altında bulunuyor. Bölgede kazı yapıldığı için kot değişmiş durumda. Genel olarak bir buçuk metre yer altında yaklaşık 2 metreye 2 metre ölçülerinde. Ortasında 1,20 metre çapında bir su kanalı, yanında ise 50-60 santimetrelik yürüme alanları mevcut" diye konuştu.

"GÜNÜMÜZDE KANALİZASYON OLARAK KULLANILIYOR"

Su kanalının Roma dönemine özgü tonoz bir yapıya sahip olduğunu kaydeden Yavuz, "Yan duvarlarda kısmen düzgün kesme taş, kısmen kırma taş kullanılmış izolasyon için kalın bir sıvayla kapatılmış. Üst örtüsü tamamen düzgün kesme taş malzemeden oluşuyor ve Roma ölçülerinde nitelikli bir tonoz yapıya sahip. Kanal 300-400 metre boyunca aynı doğrultuda ilerlemiyor, kırık ve bükümlü hatlar içeriyor. Bu durum suyun hızını azaltma amacıyla yapılmış olabilir ya da sonraki kazı çalışmalarında yön değiştirmiş olabilir. Tabanında da suyun hızını azaltmak için basamaklar bulunuyor. Şu anda tamamen atık su amacıyla kullanılıyor. İçerisinde çok fazla su yok ancak kirli su mevcut. İlk yapıldığında içme suyu amacıyla inşa edildiğini düşünüyoruz. Önemli olan, bu kanalın neden yapıldığı ve suyu nereye taşıdığıdır. Hat, Trabzon Limanı olarak bilinen sahaya kadar iniyor. Kanalın ağız kısmını inceleme fırsatı olmadı çünkü inşaat devam ediyor. Bazı bölümlerinde tahribat söz konusu. İçerisinde kirli su var ancak ileride açılması halinde çevresi muhtemelen temizlenecektir. Belediyenin ve ilgili kurulun bilgisi var. Koruma altına alındı. Ancak inşaat sahası olduğu için iş makinelerinin geçişi bazı noktalarda zarar vermiş. Bu nitelikli yapının daha ciddi koruma altına alınması ve birinci derece korunması gereken arkeolojik eser olarak tescil edilmesi gerektiğini düşünüyoruz" şeklinde konuştu.

"TÜRKİYE'DE BAŞKA BİR ÖRNEĞİ BULUNMUYOR"

Kanalın çevresinde temizlik ve kazı yapılması, bağlantı yapılarının ortaya çıkarılması gerektiğini söyleyen Yavuz, "Yaptığımız incelemelerde bu kanalın Türkiye'de benzer iki örneği olduğu görüldü. Biri geç Helenistik-erken Roma dönemine tarihlenen Smyrna Antik Kenti sınırlarında, diğeri ise 4. yüzyıla tarihlenen İstanbul'dadır. Tespit ettiğimiz kanalın ise Türkiye'de başka bir örneği bulunmuyor. Oldukça nitelikli yapısal özelliklere sahip. Şu ana kadar bilindiği halde ne olduğu anlaşılamamış bir yapı. Geç Osmanlı ya da erken Cumhuriyet döneminden yakın zamana kadar kanalizasyon amacıyla kullanılmış. Yan duvarlardan ilave delikler açılarak kanalizasyon bağlantısı verilmiş. Özgün yapısında, kanalın sağında ve solunda tarihi su hatları bulunuyor. Su azalması ihtimaline karşı yüzey ve yağmur sularının toplanarak bir sarnıçta biriktirilmiş olması mümkün. Ayrıca buranın, Gümüşhane'deki Roma'nın doğudaki önemli garnizonlarından Satala ile bağlantılı olabileceği değerlendiriliyor. Bölgede küçük bir garnizon bulunmuş olabilir. Askerlerin su ihtiyacını karşılamak ya da limana gelen gemilere su sağlamak amacıyla yapılmış olabilir. Kanalın etrafında yapılacak kurtarma kazılarıyla durum daha netleşecektir. İnşaat tamamlandıktan sonra Büyükşehir Belediyesi'nin bir çalışma yapması bekleniyor. Su kanalı bizim için sürpriz oldu. Roma ya da Helenistik dönemde o bölgeyi yoğun bir yaşam alanı olarak bilmiyorduk. Kanalın çevresinde temizlik ve kazı yapılması, bağlantı yapılarının ortaya çıkarılması gerekiyor. Turizme kazandırılması gereken, Trabzon için önemli bir keşif. İnşallah doğru şekilde değerlendirilir" ifadelerini kullandı.

SIKÇA SORULAN SORULAR (SSS)

Roma Dönemi su kanalı Türkiye'de neden bu kadar önemli?
Cevap: Çünkü benzer örnekler yalnızca Smyrna ve İstanbul'da bulunuyor; Trabzon'daki kanal yapısal özellikleriyle Türkiye'de eşi benzeri olmayan benzersiz bir Roma dönemi mirası. Günümüzde ise kanal, atık su akışı için kullanılmaya devam ediyor.

Soru: Trabzon Çömlekçi'de bulunan su kanalı ne kadar eski ve hangi döneme ait?
Cevap: Kanal Erken Roma dönemine, Traianus ve Hadrianus dönemlerine tarihleniyor ve yaklaşık 300-400 metre uzunluğunda tonozlu bir yapıya sahip.

Soru: Türkiye'de benzer su kanalları var mı?
Cevap: Benzer örnekler yalnızca Smyrna Antik Kenti ve İstanbul'da bulunuyor; Trabzon'daki kanal ise yapısal özellikleriyle Türkiye'de eşsiz.

Soru: Su kanalı günümüzde nasıl kullanılıyor?
Cevap: Osmanlı ve erken Cumhuriyet döneminde kanalizasyon amaçlı kullanılan yapı, günümüzde de atık suyun aktığı bir sistem olarak işlev görüyor.