İstanbul DEPREME hazır mı? Hangi ilçeler RİSKLİ? Avcılar, Beylikdüzü... Uzman isim A Haber'de anlattı

Türkiye asrın deprem felaketini yaşadı. 11 ili vuran büyük depremler akıllara beklenen Marmara depremini getirdi. Peki İstanbul depreme hazır mı? Beklenen olası Marmara depremi megakenti nasıl etkiler? Deprem seferlik planı ne içeriyor?

Prof. Dr. Mustafa Ilıcalı A Haber canlı yayınında konu ile ilgili önemli değerlendirmelerde bulundu.

İşte o açıklamalardan satır başları;

SEFERBERLİK PLANI TOPLANTISI

Ben de o toplantıya bütün üniversitelere davet geldi, üniversitem adına katıldım. Bütün konuşmaları dinledim. Sonradan da medyanın sorularına de çıkışta cevap verdik.

En iyi özet yaparsanız bir kere hemen şunu söyleyeyim deprem için yapılan her şey kıymetlidir olası İstanbul depremi için. Belediyenin yaptığı üniversitenin yaptığı hepsi kıymetli ama oradan çıkan sonuç, oradaki düşünceler önerilerin ancak merkezi idari ile koordinasyonu ile Meclis'te koordinasyonuyla hayata geçer.

Dolaysıyla hemen işin başında şunu söyleyeyim bu kadar enerji bu kadar çalışma bunun ne olması lazım, ciltlerde raflarda kalmaması için uygulanabilir olması için koordinasyon sağlamak lazım. O öneride bulundum kendilerine de söyledim. Zaten merkezi idarenin koordinasyonu ile buradaki çalışmalar yapılır dedim. Finansmanını bile ele alsak aynı şekilde KİPTAŞ'ın yapmış olduğu bu zamana kadar konutları yapacakları bu konuda da biraz bazı rakamlar da dikkatimi çekti hatta ilgililere de sordum.

Mesela KİPTAŞ'ın belediye 2.9 milyar kaynak ayırdı. O arada da 14 bin 97 konut bunu anlamadım sordum hala cevabı gelmediği ilgili genel müdürden. 14 bin konutu 1 milyondan yapsa 14 milyar yapar. Peki bu 2,9 ne diye sorunca faiz desteği yani 1 milyon lira alana faiz desteği vereceğiz diyor. 10 yıllık faiz oranlarına göre tabloyu da verdikleri için 1.4 çıkıyor bunun faizinin olduğunu hesaplasak 1.4'ün o 2.9, 14 bin konutun faizine de denk gelmiyor.

Muhakkak orada bir hesap hatası var düzelir. Diyelim ki hepsi tamam 14 bin konut. Şimdi iki gün önce Sayın Murat Kurum İstanbul'daki riskli alan diye 1,5 milyon konutun taşınacağını söyledi.

1,5 milyon konutu hemen bulabiliriz rahmetli Kadir Topbaş zamanında yapılan deprem master planında üniversitelerle iş birliği içinde bütün buradaki her ilçede olası İstanbul depreminde kaç binanın ağır hasar göreceği, orta hasar göreceği belli başka çalışmalar var İBB'nin elinde şu andaki yönetimde bunlar var. Bunlara baktığımız zaman biz orta hasarlıları bile içeriyor 1,5 milyon konut çok önemli bir rakam.

Peki bu konutlar 14 binin kaç katı? Yani 100 sene mi olacak bu durum? Demek ki çalışmaların önemi var altını çiziyorum bir hoca olarak ama bu gerek finansman yönünden gerek ilgili yasaların vermiş olduğu sorumluluk yetki yönünden zaten orada onlar da vurgulandı şu kadar kurumu ilgilendiriyor dolayısıyla bir an önce bu koordinasyonu yapmak lazım.

Yerel yönetimlere de çok önemli bir görev düşüyor. Bütçeleri var daha yılın başındayız bütçede bir revizyon yapılması lazım. İBB'nin bütçesinde bunlar depreme ait olduğunu görmem lazım. İlk meclis toplantısında bu bütçe revizyonunu yapması lazım.

Ona bağlı olarak da hemen sorunlu bölgelerden bu dönüşümde yetkisi var yetkisi olan yerler var buna kaydırması ve diğer taraftan da büyükşehir belediyelerinin sadece İstanbul için söylemiyorum merkezi idare ile koordinasyonuyla enerjinin gücün bir şekilde birlikte kullanılmasının çok önemli olduğunu düşünüyorum.

Buradaki en önemli şey binanızın faya olan uzaklığı. Bulunduğunuz zeminin durumu. Bir de binanın kat yüksekliği. Faya ne kadar yakınsanız riski o kadar fazla. İyi bir zemin etüdü yapılmamış, zemininiz sıvılaşmaya müsaitse burada bir riskiniz var.

Avcılar, Beylikdüzü buralar sıkıntılı yerler 99 depreminde de bu Avcılar'da ne kadar bina yıkılmıştı. Beklenen İstanbul depremindeki fay kırılmamıştı.

Daha uzak bir fayın buraya etkisini görmüştük. Bizim bir an önce dönüşümü yapmamız lazım.

İBB gücünü dönüşüme verecek.

Neden deprem fırtınası yaşıyoruz? İstanbul'un jeoloji haritası ne anlatıyor? Olası istanbul depreminde hangi ilçeler riskli? İstanbul'un jeoloji haritası ne anlatıyor? İstanbul'un riskli ve sağlam ilçeleri hangileri? Jeoloji Mühendisi Dr. İshak Yılmaz, A Haber canlı yayınında konu ile ilgili önemli değerlendirmelerde bulundu.

İşte o açıklamalardan satır başları;

"HARİTADA YER KALMAZ"

Aslında bunlar çok genelleştirilmiş çalışmalar. Türkiye'nin ana tektonik hatlarını gösteriyor ki bunların tamamı aktif hatlar. Yani deprem üretme potansiyeli olan hatlar. Eğer biz fayların tamamını koyacak olsak haritada yer kalmaz. Çizgilerden belki binlerce on binlerce fay hattı atmamız lazım. Ama bunlar genel anlamdaki hatlarımız.

En son 6 Şubat'ta gerçekleşen iki büyük depremin olduğu kesim burası. Beklediğimiz ve sürekli son 2 yıldır ağırlıkta olmak üzere 2020 Ocak ayından itibaren Elazığ'daki Sivrice depremine de gitmiştim ben orada da yüzey araştırmaları yapmıştık.

O da aslında büyük bir depremdi. Ancak geçtiği güzergaha baktığımız zaman yüz milyonlarca yıllık kayaçların sıkı taşlaşmış alanları kat eden bir deprem olduğu için hasarın beklenenden çok daha az olduğunu görüyoruz.

"HEPSİ AYNI ANDA ÇALIŞTI"

Yıllar öncesine dayanan silsile içerisinde aslında hatlarımız belli. Hiçbir deprem bizi şaşırtmıyor. Ancak zamanı noktasında diyoruz ki bu belki 10 yıl sonra olacaktı belki 30 yıl sonra olacaktı ya da burada enteresan olan bir şey var 3-4 tane farklı segmentimiz var. Amanos, Erkenek, Gölbaşı, Pazarcık bu fayların hepsi aynı anda çalıştı.

"İSTANBUL DEPREMİ" İFADESİ YANLIŞ

Bizim açımızdan aslında belki de İstanbul'da olacak bir deprem etkisini tartışırken, 'İstanbul depremi' diye bir ifade zaten yanlış bir ifade. İstanbul'un içerisinde bugüne kadar tespit edebildiğimiz aktif bir kırık hattı yok fay hattı yok. Marmara içerisinde hat.

Marmara Denizi içerisinde büyük çukurluk alanlarımız var. Özellikle Avrupa yakasında 20 km'ye kadar uzanan kesimde sığ olarak deniz içerisinde ilerlersiniz sonra deniz bir anda derinleşmeye başlar.

Bize soruyorlar diyorlar ki fayları nasıl tespit ediyorsunuz? Bizim için bunun yüzlerce verisi var. Bunu uydulardan tespit edebildiğimiz gibi arazide aldığımız kayaç örneklerinde ya da hatta mikroskopta ya da bir toplu iğne başı büyüklüğündeki nesne içerisinde bu oda büyüklüğüne getirerek oradaki deformasyonu ölçebiliyoruz.

DEPREM NEDİR? NASIL OLUŞUR?

Topografya bizim için önemli. O bölgedeki yüzey şekli. Yüzey şekilleri aslında tektonizmayla yani faylarla şekillenir ağırlıklı olarak. En büyük güç budur. İç dinamik diye tabir ettiğimiz yerin içerisinden kaynaklanan bir güçtür bu. Yerin içerisinde stres birikir o zamanla o kabuk dediğimiz şeyi kırar bölgeyi yükseltir alçaltır ya da sağa sola doğru hareket ettirir. İşte bu depremdir aslında.

BİR STRES HAVUZU

Dolayısıyla sizin bir stres havuzunuz var. O stres havuzu dediğimiz şey kırılan yüzeydir. Yüzeyiniz ne kadar geniş olursa o kadar fazla stres biriktirmek zorundasınız onu kırabilmek için. Bir kova düşünün kovaya siz bir bardak su doldurduğunuz zaman taşmaz o kova ölçüsünde doldurmanız lazım. Bunun için de o bağlı olduğu musluk, musluğumuz Kuzey Anadolu Fayı öbürü Doğu Anadolu Fayı, bir tanesi 2,5 cm yılda kayma parametresine sahip diğeri 1 cm'lik.

2,5 cm olan daha hızlı hareket ediyor. Dolayısıyla fayların kırılma zamanına baktığımız zaman daha kısa sürelerle ritmik olarak kırmaya başlıyor. Örneğin Tuz Gölü Fayını düşünelim. Orada neredeyse milimetre mertebesinde yıllık kayma hareketi. Dolayısıyla oradaki beklenen fay 8 bin ila 10 bin yılda bir kere tekrarlanma periyodu olarak.

Burada çok daha hızlı. Çok basit bir matematik. Tabii her zaman matematik çalışmaz ama diyelim ki 2,5 cm yüz yılda 2,5 metre yapar o da size 7'ye yakın büyüklükte bir deprem üretmiş olur. Eğer bunu 500 yıl biriktirirseniz 7,5 metrelik atıma karşılık gelir o zaman 7'nin üzerinde 7,5 – 7,6 belki de bir depreme aynen Hatay'da olduğu gibi bir depreme karşılık gelir.

Buradaki periyotlara baktığımız zaman iki tane parametremiz var. Bir geçmişte olan depremler. İkincisi ise aletsel kayıt. Saat saniye bazında veren tabii ki enerjinin de boyutunu veren bir ölçümüz var. Yani 7,1 – 7,2 - 7,3… 7 ile 8 arasında deniyor ki bir sürü 6 büyüklüğünde deprem oluyor aslında rahatlıyor mu bu bölge, sizin diyelim ki 6,5 büyüklüğündeki bir depremi 7,5 büyüklüğündeki bir depremle karşılayabilmeniz için 30 tane 5,5'tan 900 adet deprem yapmanız lazım ki diyelim ki o enerjiyi karşılayabilsin.

Dolayısıyla burada aletsel anlamda yaklaşık 1900'lü yılların 1800'lü yılların sonu itibariyle başlıyor. Aletsel kayıtlarımız var 100 yılı aşkın süredir. Onun öncesinde tarihsel kayıtlara bakıyoruz ama her zaman bize doğruyu yönlendiremiyor.

"EVLERİN KAĞIT GİBİ YIRTILDIĞINI GÖDÜK"

Mesela ben şimdi okuyorum İstanbul içerisinde zemin sıvılaşmalarından bahsediyor ya da 300 tane yeniçerinin bir toprak yarıldı içine yeniçeriler düştü ve sonra tekrar toprak kapandı şimdi böyle bir olay yok. Ben en azından görmedim yaşadığım 30 yıllık tecrübe içerisinde hemen hemen bütün depremlerde birinci gün olmasa bile ikinci veya üçüncü gün deprem bölgelerinde birebir çalışmalara katılmış bir insanım.

Fay hattını da burada olduğu gibi yüzlerce kilometre anbean takip ettik. Kırıkların nasıl geliştiğini nasıl sıçrama yaptığını nasıl atım yaptığını kırık hattındaki yer alan evlerin maalesef kağıt gibi nasıl yırtıldığını gördük.

"ARTIK O NOKTAYA GELDİK"

Bir kere taşınma işlemi çok uzun süreçler. Bu hiç kolay bir şey değil. Ama bizim artık buna çizgi çekmemiz gerekiyor. Artık o noktaya geldik. Çünkü gördük yani 173 bin tane binadan bahsediyoruz yıkıldı ve kalanların dane kadar oturulabilir olduğu noktasında artık şüphe var.

Bizim şunu tartışmamamız lazım. Fay hattından 500 metre mi olsun 600 metre mi 1 kilometre mi? Olabildiğince uzak olsun. Çünkü fay hattı dediğimiz şey Türkiye'nin belki yüzde 1'lik bir kısmını hattı eğer alansal olarak dağılım yaparsak bizim yüzde 99'umuz var neden daha uzağa yapmıyoruz? Oraları da rekreasyon alanları olarak kullanmıyoruz? Oraların çoğu termal alanlardır aynı zamanda.

"ŞU ZEMİNİ TÜRKİYE'NİN HİÇBİR YERİNDE BULAMAZSINIZ"

Dolayısıyla sağlam zeminlerimiz de var. İstanbul için söyleyeyim. İstanbul'un zemini Türkiye'nin en sağlam zeminlerinden bir tanesi. Bunu ifade etmek lazım bundan çekinmemek lazım. Evet İstanbul'da depreme hazırlıklı olacağız ama bakın şu zemini Türkiye'nin hiçbir yerinde bulamazsınız.

Geneline baktığımız zaman koyu renkle gösterilen sarı dışındaki bütün renkler sarı ve gri dışındaki bütün renkler minimum 30-40 milyon yıl yaşında.

Dolayısıyla yeterince derine gömülmüş içerisindeki gözenekler azalmış içerisindeki suyu kaybetmiş taşlaşmış pekişmiş gözenekleri kaybettiği gibi o gözeneklere de kimyasal olarak çimento dediğimiz malzeme yerleşmiş ve aynen bizim doğal kullandığımız çimentoyu yani yapay olarak hazırladığımızı doğa kendisi yapmış zaten.

"BALYOZLA KIRAMIYORUZ"

Biz buradaki malzemeyi balyozla kıramıyoruz. Buralardaki yaşanacak en büyük sorun zaten sorun demeyelim de maliyet artırıcı şeylerden bir tanesi temeli kazarken kazı maliyetidir. Çok zor kazılır.

ZEMİN SIVILAŞMASI VAR MI?

Zemin sıvılaşması dediğimiz şey için alüvyon olması lazım. Kumlu bir zemin olması lazım.

Bakırköy kireç taşı. Kil ağırlıklı bir malzemedir. Bu alanlarda zaten ciddi anlamda heyelanlı bölgelerimiz zaten var. Avcılar'da olsun Gürpınar'da olsun Büyükçekmece'nin bir kısmında olsun bu kesimler zaten sorunlu olduğunu her zaman söylüyoruz.

Ancak birazcık kuzeye çıktığımız zaman baktığımız zaman paleozoik diye tabir ettiğimiz kayaçların sağlam zeminlerin olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

NEREYE TAŞINACAK?

Bunu hemen bir ağızdan söylemek çok doğru olmaz ben kendi adıma. Bunun oturulup bir çok yer bilimcinin bu anlamda karar vermesinde fayda var. Ancak görünen o ki şu hattın Anadolu yakasının zaten birçok yeri bu anlamda sarı ve grilerin dışına çıkıldığı zaman gayet rahatlıkla konut yapılabilir.

Silivri'de bir deprem olmuştu insanlar panikle ayağa kalkmışlardı. Ben aynı gün aynı saatte öğrencimle Çatalca'da bir çalışma yapıyordum hiç hissetmedim. Çünkü ben burada paleozoik arazinin üzerindeyim. Eminim ki orada binada yaşayanlar da çok fazla hissetmediler. Dolayısıyla birinci faktörümüz mutlaka zemin olmalı.

Bizim burada TÜBİTAK'ı es geçmemiz lazım. Bu çalışma sonrasında çok hızlı aksiyon alarak 50'den fazla Türkiye'deki kurumun bilim adamlarını bir araya getirdi ve şu an ben 12 gün kaldım döndüm şimdi raporumu hazırlıyorum.

Halen çalışmakta olan var. Bütün bilim adamları şu an bölgedeler çalışmalarını yürütüyorlar. Çok kapsamlı ve geleceğe dönük vizyon oluşturabilecek çalışmalar ortaya çıkacak.

EN RİSKLİ YERLER NERELER?

Kıyı alanları kesinlikle bu kıyı bölgeleri özellikle de sonradan doldurulmuş alanlar. Dolgu zeminlere çok çok çok dikkat etmemiz lazım

Dolgu zeminlerimiz kıyı alanlarında var. Avcılar'da da var Bakırköy'de de var. Birçok bölgede var. O kıyı alanlarına çok dikkat etmemiz gerekiyor.

Lokal olarak eğer bir deformasyon zonu ya da burada haritalanamamış çünkü orada 5 binlik ve binlik nezdinde çalışmak gerekiyor.

Tamam burada böyle gözüküyor ama küçük bir dere vardır dolgusu gelmiştir 2-3 metre bir alan çok lokaldir. Ama o lokal bazlı da çalışma yapmamız gerekir.

İŞTE DÜNYANIN KONUŞTUĞU FAY KIRIĞI

Dünyanın en büyük kara depremi önceden öngörülebilir miydi? Artçı depremler ne kadar sürer? 7,7 ve 7,6'lık depremler sıra dışı bir durum mu? Hareket etmeyen levhalar kırılmaya mı başladı?

Jeoloji Mühendisi Prof. Dr. Hasan Sözbilir, Hatay Kırıkhan'da fay kırığının oluştuğu noktadan konu ile ilgili değerlendirmelerde bulundu.

İşte o açıklamalardan satır başları ve dünyanın konuştuğu o fay kırığı;

Şu anda Hassa'dan başlayıp Kırıkhan'a ve oradan da Antakya'ya doğru uzanan Amanos ya da Karasu fayı olarak bilinen fay üzerindeyiz.