ABD Irak’tan 23 yıl sonra çekiliyor: Kitle imha silahları yalanıyla başlayan işgalin geride bıraktıkları

ABD yönetimi, Irak hükümeti ile yaptığı anlaşma çerçevesinde 30 Eylül 2026 tarihinde Irak'tan çekiliyor. Irak işgali nasıl başladı? Nasıl sona eriyor?

Irak'ta 2003 yılında başlayan ABD öncülüğündeki işgal, dünya siyasetinin en tartışmalı savaşlarından biri olarak tarihe geçti.

Washington'un Irak'a savaş açarken öne sürdüğü en önemli gerekçe, Saddam Hüseyin yönetiminin kitle imha silahlarına sahip olduğu ve bu silahları geliştirmeye devam ettiği iddiasıydı.

ABD yönetimi, Irak'ın kimyasal ve biyolojik silahlara sahip olduğunu, nükleer kapasite geliştirmeye çalıştığını ve bu nedenle uluslararası güvenlik için ciddi tehdit oluşturduğunu savundu.

Dönemin ABD Başkanı George W. Bush, Saddam Hüseyin yönetimini yalnızca Irak halkı için değil, dünya için de tehdit olarak gösterdi.

Washington'un söylemi açıktı:

Irak'ta kitle imha silahları vardı.

Ancak savaş başladıktan sonra bu iddiaların merkezindeki silahlar bulunamadı.

ABD'nin savaş sonrası kurduğu Iraq Survey Group'un araştırmaları, işgal öncesi istihbaratın ortaya koyduğu ölçekte aktif bir kitle imha silahı stokuna ulaşılamadığını ortaya koydu.

ABD'nin eski baş silah müfettişi David Kay, 2004 yılında Kongre önünde yaptığı değerlendirmede savaş öncesi istihbaratın büyük ölçüde yanlış olduğunu söyledi.

Başkanlık komisyonunun 2005'teki değerlendirmesinde de Irak'ın kitle imha silahlarına ilişkin savaş öncesi istihbaratının büyük bölümünün gerçeği yansıtmadığı ortaya konuldu.

Yani Washington'un Irak'ı işgal ederken dünyaya sunduğu en önemli gerekçe, savaş sonrasında çöktü.

Silahlar yoktu.

Fakat işgal vardı.

Ve o savaş Irak'ı yıllarca değiştirecek bir yıkımın içine sürükledi.

BM DENETÇİLERİ "SİLAH BULAMADIK" DEDİ, WASHINGTON SAVAŞA GİTTİ

İşgalden önce Irak'ta BM silah denetimleri sürüyordu.

BM denetçileri Irak'ın kitle imha silahı programlarına ilişkin incelemeler yapıyordu.

Ancak ABD, denetimlerin tamamlanmasını beklemedi.

Dönemin ABD Dışişleri Bakanı Colin Powell, 5 Şubat 2003'te BM Güvenlik Konseyi'nde yaptığı sunumda Irak'ın biyolojik ve kimyasal silah kapasitesine ilişkin istihbarat iddialarını ortaya koydu.

Powell'ın elindeki istihbaratın önemli bölümünün sonradan yanlış veya güvenilmez olduğu ortaya çıktı.

ABD'nin savaş sonrası araştırmaları da Irak'ın iddia edildiği gibi aktif ve büyük ölçekli bir kitle imha silahı stokuna sahip olmadığını gösterdi.

Buna rağmen 19 Mart 2003'te ABD öncülüğündeki koalisyon Irak'a saldırdı.

Irak'ın başkenti Bağdat günlerce bombalandı.

Savaşın adı Washington tarafından "Irak'ı Özgürleştirme Operasyonu" olarak konuldu.

Ancak Iraklılar için başlayan süreç, özgürlükten çok ölüm, yıkım ve belirsizlik anlamına geldi.

"ŞOK VE DEHŞET": BAĞDAT'A BOMBA YAĞDI

20 Mart 2003'te başlayan hava saldırıları Irak'ın başkentini sarstı.

ABD ordusu "Şok ve Dehşet" olarak adlandırılan bombardıman kampanyasını başlattı.

Savaşın ilk haftalarında Irak'ın askeri tesislerinin yanı sıra elektrik dağıtım sistemleri ve diğer kritik altyapılar da ağır hasar gördü.

Human Rights Watch, savaşın ilk üç haftasında binlerce Iraklı sivilin öldüğünü veya yaralandığını belgeledi.

Örgütün incelemelerine göre ABD'nin hedefleme yöntemlerinde ciddi sorunlar bulunuyordu.

Bazı saldırılarda kullanılan istihbaratın hedeflerin konumunu kesin olarak belirlemeye yetmediği, buna rağmen saldırıların gerçekleştirildiği tespit edildi.

Human Rights Watch ayrıca savaşın ilk döneminde kullanılan misket bombalarının yüzlerce sivilin ölümüne veya yaralanmasına neden olduğunu ve on binlerce patlamamış mühimmatın geride kaldığını bildirdi.

Bağdat düştü.

Saddam Hüseyin rejimi çöktü.

Ancak Washington'un planladığı savaş sonrası Irak henüz başlamıştı.

SADDAM DEVRİLDİ, IRAK DEVLETİ PARÇALANDI

İşgalin ardından ABD'nin Irak'taki yönetimi, ülkenin devlet mekanizmasını yeniden şekillendirdi.

Baas Partisi kadroları tasfiye edildi.

Ardından Irak ordusu dağıtıldı.

Koalisyon Geçici Yönetimi'nin 2 No'lu Emri, Irak Savunma Bakanlığı, ordu, Cumhuriyet Muhafızları ve çeşitli güvenlik kurumlarının dağıtılmasını öngördü.

Yüz binlerce Iraklı asker bir anda işsiz ve sistemin dışında kaldı.

Silahlı insanların oluşturduğu bu dev kitle, savaş sonrası Irak'ın en büyük güvenlik sorunlarından birine dönüştü.

ABD'nin kendi savaş tarihine ilişkin değerlendirmelerinde bile ordunun dağıtılması, işgal sonrası direnişin büyümesine katkı sağlayan kritik kararlardan biri olarak gösteriliyor.

Devletin güvenlik mekanizması çöktü.

Silahlar sokaklara yayıldı.

Yağma başladı.

Kamu kurumları işlevsizleşti.

Irak'ta otorite boşluğu oluştu.

Ve bu boşluğu çok sayıda silahlı grup ile İranlı milisler doldurmaya başladı.

WASHINGTON'UN "DEMOKRASİ" PALAVRASI, IRAK'TA MEZHEP SAVAŞINA DÖNÜŞTÜ

ABD'nin Irak'a yönelik savaş söylemlerinden biri de Saddam Hüseyin'in devrilmesiyle demokratik bir Irak kurulacağıydı.

Fakat Saddam sonrası Irak kısa sürede ağır bir mezhep çatışmasının içine sürüklendi.

Sünni ve Şii gruplar arasındaki gerilim giderek arttı.

Camiler hedef alındı.

Pazar yerleri bombalandı.

Mahalleler mezhep kimliklerine göre ayrıştı.

İnsanlar yalnızca kimlikleri nedeniyle hedef alınmaya başladı.

2006'da Samarra'daki Şii Askeriye Türbesi'ne düzenlenen saldırının ardından mezhep çatışmaları daha da büyüdü.

Bağdat'ın bazı bölgelerinde ölüm mangaları ortaya çıktı.

İnsanlar evlerini terk etmek zorunda kaldı.

Irak'ın sosyal dokusu parçalandı.

Burada savaşın doğurduğu sonuç, bir mezhebin diğerinden kaynaklandığı şeklinde okunamaz.

Asıl mesele, mezhepsel kimliklerin siyasi ve askeri güç mücadelesinin aracı haline getirilmesiydi.

Ve bu ortam, hem El Kaide'nin hem de daha sonra DEAŞ'ın güç kazanması için uygun zemini oluşturdu.

İRAN'IN ÖNÜNÜ DE ABD'NİN İŞGALİ AÇTI

Irak işgalinin bölgesel sonuçlarından biri de İran'ın Irak üzerindeki nüfuzunun büyük ölçüde artması oldu.

Saddam Hüseyin dönemindeki Irak, İran'ın en önemli bölgesel rakiplerinden biriydi.

Saddam'ın devrilmesiyle Tahran'ın karşısındaki güçlü rakiplerden biri ortadan kalktı.

Yeni siyasi düzen içinde Şii siyasi grupların ağırlığı arttı.

İran ise Irak'taki siyasi partiler, dini ağlar, ekonomik bağlantılar ve silahlı gruplar üzerinden nüfuzunu genişletti.

ABD istihbarat belgeleri ve çeşitli araştırmalar, İran Devrim Muhafızları'nın Irak'taki silahlı gruplara silah, eğitim ve destek sağladığını ortaya koyuyor.

İran'ın desteğini alan milisler zaman içinde yalnızca güvenlik alanında değil, siyasette de güç kazandı.

Bazıları parlamentoya girdi.

Bazıları bakanlıklarda etkili oldu.

Bazıları Irak güvenlik yapısına entegre edildi.

Böylece ABD'nin Saddam sonrası Irak'ta kurduğu düzen, Tahran'ın nüfuzunu genişletmesine de imkan sağladı.

Washington Saddam'ı devirdi; Tahran ise ortaya çıkan boşlukta kendi nüfuz ağını büyüttü.

EBU GUREYB: "DEMOKRASİ" SÖYLEMİNİN KANLI FOTOĞRAFLARI

İşgalin Irak hafızasındaki en karanlık sembollerinden biri Ebu Gureyb Hapishanesi oldu.

2004 yılında ortaya çıkan fotoğraflar dünyayı sarstı.

Çıplak tutulan mahkumlar.

Başlarına başlık geçirilmiş insanlar.

Yere yatırılan tutuklular.

Köpeklerle korkutulan mahkumlar.

Cinsel aşağılamaya maruz bırakılan insanlar.

İşkence ve psikolojik şiddet.

Ve bütün dünyanın gözleri önünde ortaya çıkan bir cezaevi sistemi...

Ebu Gureyb'de yaşananlar, ABD'nin Irak'taki savaş yöntemlerinin sembolüne dönüştü.

ABD'nin kendi soruşturmalarında da tutuklulara yönelik ciddi kötü muameleler belgelendi.

Human Rights Watch, Irak'taki çeşitli ABD gözaltı merkezlerinde dayak, aşırı soğuğa maruz bırakma, ölüm tehdidi, aşağılama ve psikolojik işkence gibi uygulamalara ilişkin çok sayıda tanıklık topladı.

Örgütün incelemesi, kötü muamelenin yalnızca birkaç askerin bireysel davranışından ibaret olmadığına ve bazı uygulamaların sistematik hale geldiğine ilişkin kanıtlar bulunduğunu belirtti.

Ebu Gureyb fotoğrafları böylece yalnızca bir hapishanedeki skandalı değil, işgalin insan hakları karnesindeki en ağır lekelerden birini temsil etmeye başladı.

İŞKENCE İDDİALARI EBU GUREYB'LE SINIRLI KALMADI

Irak'taki ABD gözaltı merkezlerinde yaşanan kötü muamele iddiaları Ebu Gureyb'le sınırlı değildi.

Human Rights Watch, 2003-2005 döneminde çeşitli ABD gözaltı tesislerinde ciddi kötü muamele iddialarını belgeledi.

Tanıklıklarda dayak, aşağılama, ölüm tehdidi, aşırı soğuk, psikolojik baskı ve çeşitli işkence yöntemleri anlatıldı.

Bazı özel operasyon birimlerinin yürüttüğü gözaltı ve sorgulama uygulamalarına ilişkin daha ağır iddialar da gündeme geldi.

Böylece "insan hakları" gerekçesiyle devrilen Saddam rejiminin ardından Irak'ta bizzat işgal güçlerinin tutuklulara yönelik uygulamaları uluslararası insan hakları kuruluşlarının ağır eleştirilerine konu oldu.

SAVAŞIN EN BÜYÜK FATURASINI IRAKLILAR ÖDEDİ

Irak Savaşı'nın kesin ölü sayısını hesaplamak bugün bile tartışmalı.

Çünkü savaşın farklı dönemlerinde düzenli kayıt sistemleri çöktü.

Bazı ölümler kayda geçirilmedi.

Bazı bölgelerde cesetlere ulaşılamadı.

Bazı araştırmalar yalnızca belgelenmiş ölümleri hesaplarken bazıları istatistiksel örneklem yöntemleri kullandı.

Ancak tartışma olmayan bir gerçek var:

Iraklı siviller savaşın en ağır bedelini ödedi.

Iraq Body Count, 2003-2011 döneminde 120 bin 108 belgelenmiş sivil ölüm kaydetti.

Kuruluşun verilerine göre ABD öncülüğündeki koalisyon güçlerine doğrudan atfedilen belgelenmiş sivil ölümlerin sayısı da 15 bini aştı.

Iraq Body Count, işgalin ilk üç haftasında 6 bin 698'den fazla sivil ölümün kayda geçtiğini belirtiyor.

Bunlar yalnızca belgelenebilen ölümler.

Savaşın dolaylı sonuçları ise bu rakamların çok ötesine geçti.

BİR ÜLKEDE SAVAŞ BİTTİ, ÖLÜMLER BİTMEDİ

Savaşın doğrudan kurşun ve bombalarla öldürdüğü insanların yanında, savaşın yarattığı koşullar da Iraklıların yaşamını değiştirdi.

Hastaneler zarar gördü.

Doktorlar ülkeden ayrıldı.

Elektrik kesintileri kronik hale geldi.

Temiz suya erişim sorunları yaşandı.

Kamu hizmetleri aksadı.

İşsizlik ve yoksulluk arttı.

Savaş nedeniyle milyonlarca insan yerinden edildi.

Yani işgal yalnızca bombaların düştüğü günlerde yaşanmadı.

Savaş, Iraklıların hayatına yıllarca yayılan bir enkaz bıraktı.

Dünya Bankası'nın Irak'a ilişkin çalışmalarında, savaşlar ve çatışmaların ülkenin sosyoekonomik yapısında uzun süreli hasar bıraktığı vurgulandı.

PETROL ZENGİNİ IRAK'TA HALK NEDEN YOKSULLUKLA BOĞUŞTU?

Irak'ın sahip olduğu doğal kaynakların başında petrol geliyor.

Ülkenin kanıtlanmış ham petrol rezervleri yaklaşık 145 milyar varil.

Bu rezervler Irak'ı dünyanın en zengin petrol ülkelerinden biri yapıyor.

Ancak petrol zenginliği Irak halkına otomatik olarak refah getirmedi.

İşgal sonrasında petrol üretiminin yeniden artırılması için yabancı şirketler Irak'a döndü.

BP, CNPC, ExxonMobil, Shell, Eni, TotalEnergies ve diğer büyük enerji şirketleri Irak'ın petrol sahalarında çeşitli dönemlerde faaliyet gösterdi.

Özellikle Rumeyle, Batı Kurna, Zübeyr ve diğer dev sahaların geliştirilmesi Irak ekonomisinin merkezinde yer aldı.

Irak'ın petrol üretimi ve ihracatı yeniden yükseldi.

Fakat petrol gelirleri ile vatandaşın günlük hayatı arasındaki uçurum kapanmadı.

Irak ekonomisi petrol gelirlerine aşırı bağımlı hale geldi.

Petrol gelirleri yükseldiğinde devlet bütçesi büyüdü.

Petrol fiyatları düştüğünde ülke ekonomik krizle karşı karşıya kaldı.

İşgal sonrası dönemin en büyük sorunlarından biri, petrol zenginliğinin ekonominin geneline sürdürülebilir refah olarak yansıtılamaması oldu.

"YENİDEN İNŞA" İÇİN MİLYARLAR HARCANDI, AMA IRAK YIKINTILARIN İÇİNDEN ÇIKAMADI

ABD, Irak'ın yeniden inşası için sözde milyarlarca dolarlık fon oluşturdu.

Ancak bu paranın kullanımı da ciddi tartışmalara yol açtı.

ABD'nin Irak Yeniden Yapılanması Özel Müfettişliği, yeniden yapılandırma projelerinde yolsuzluk, israf, kötü sözleşme yönetimi, güvenlik sorunları ve tamamlanamayan projeler tespit etti.

Bazı projeler milyonlarca dolar harcanmasına rağmen beklenen sonucu vermedi.

Bazı tesisler kullanılamadan kaldı.

Bazı projeler güvenlik sorunları nedeniyle tamamlanamadı.

ABD Kongresi ve denetim kurumlarının raporlarında, Irak'ın yeniden inşası için ayrılan paraların önemli bölümünün etkin biçimde kullanılamadığına ilişkin çok sayıda bulgu yer aldı.

Bir başka ifadeyle:

Irak bombalandı, ardından Irak'ı yeniden inşa etmek için milyarlar harcandı; fakat bu süreçte bile kaynakların önemli bölümü hedeflenen sonucu üretmedi.

SAVAŞIN FATURASI ÇOCUKLARA DA KESİLDİ

Irak'ın savaşlarla geçen yılları özellikle çocukları vurdu.

Okullar zarar gördü.

Milyonlarca çocuk yerinden edildi.

Bazı bölgelerde eğitim kesintiye uğradı.

Bazı okullar barınma merkezine dönüştü.

Bazı çocuklar savaş nedeniyle eğitim hayatından koptu.

Irak'ın eğitim sistemi, 2003 işgalinden sonra başlayan güvenlik krizi ve daha sonra DEAŞ'ın yarattığı yıkım nedeniyle uzun süre toparlanamadı.

DEAŞ'ın ele geçirdiği bölgelerde okullar ya kapatıldı ya da örgütün ideolojik eğitim sistemine dönüştürüldü.

Musul ve çevresinde DEAŞ'ın yenilgiye uğratılmasının ardından ise yüzlerce okulun yeniden inşa edilmesi gerekti.

Savaşın çocuklar üzerindeki etkisi yalnızca fiziksel yıkımla sınırlı kalmadı.

Bir kuşak Iraklı çocuk, çocukluğunu bombalar, kontrol noktaları, göç ve güvenlik korkusuyla geçirdi.

2003'ÜN EN AĞIR MİRASI: EL KAİDE

ABD'nin işgalinden önce Irak'ta El Kaide'nin bugünkü ölçekte bir yapılanması bulunmuyordu.

İşgal sonrası ortaya çıkan güvenlik boşluğu, Ebu Musab ez-Zerkavi liderliğindeki El Kaide'nin Irak kolunun güçlenmesine imkan sağladı.

Örgüt Şii sivilleri hedef alan saldırılar düzenledi.

Amaçlarından biri mezhep çatışmasını derinleştirmekti.

Bombalı saldırılarla camiler hedef alındı.

Pazar yerleri kana bulandı.

Cenazeler bile saldırıların hedefi haline geldi.

El Kaide'nin Irak kolu, işgal sonrası Irak'ın parçalanan güvenlik düzeninde giderek güç kazandı.

Ve bu örgüt, yıllar sonra DEAŞ'a dönüşecek yapının temelini oluşturdu.