Hangi ülkede nasıl 'başkanlık' var?
Dünyada birçok ülke, başkanlık sistemini uyguluyor. Türkiye Büyük Millet Meclisi Araştırma Hizmetleri Başkanlığı, beş ülkede uygulanan başkanlık modellerini inceledi...
A HABER - TBMM Araştırma Hizmetleri Başkanlığı, ABD, Arjantin, Azerbaycan, Brezilya ve Nijerya örneklerinden hareketle başkanlık modellerini araştırdı, ülkeler arasındaki uygulama farklılıkları ortaya çıkarıldı. Hangi başkanlık sistemi modelinin daha sağlıklı olduğu sorusuna cevap arandı.
Başkanlık sistemi, halk tarafından sabit bir süre için seçilen başkanın hem yürütmenin hem de devletin başı olarak görev yaptığı, yasama ve yürütme organlarının birbirinin görevine son veremediği hükümet sistemi olarak tanımlıyor. İlk uygulandığı ülke ise ABD... Süreç içinde Latin Amerika, Asya ve Afrika'da bazı ülkeler tarafından da benimsendi.
ABD, Arjantin, Azerbaycan, Brezilya ve Nijerya'daki modellerin ortak birçok yönü var. Yürütmenin tamamen başkanın kontrolünde olması, başkan ve parlamentonun ayrı ayrı halk tarafından seçilmesi, yasama ve yürütme organlarının görev sürelerinin sabitliği ortak özellikler arasında. Bir diğer ortak uygulama ise yasama ve yürütme organlarının birbirinin varlığına son verebilecek hukuki araçlara sahip olmaması...
Ortak özelliklerin yanı sıra her ülkeye göre farklılık gösteren unsurlar da yok değil... Araştırmaya göre, seçim sistemleri açısından, başkanın parlamento tarafından değil, doğrudan halk tarafından seçilmesi şartı, tüm ülkelerde geçerli. Bu durumun tek istisnası ABD... ABD'de seçmenlerin doğrudan başkanı değil, başkanı seçecek delegeleri seçmesi nedeniyle söz konusu seçim doğrudan değil, dolaylı gerçekleşiyor. Delegeler ise hangi aday için seçilmişlerse, o adaya oy vermek zorunda.
İncelenen 5 ülkede başkanın parti üyeliği ve partisi ile ilişkileri başkan seçiminden sonra da devam ediyor. ABD, Arjantin, Brezilya ve Nijerya'da başkanlar partilerinin genel başkanı olmamakla birlikte önemli birer parti önderi konumunda. Azerbaycan'da ise başkan aynı zamanda partisinin de genel başkanı. Başkanın seçim dönemine bakıldığında 5 ülkenin dördünde başkan 4 yıllığına ve bir başkan yardımcısı ile seçiliyor. Azerbaycan'da ise başkan beş yıl görev yapıyor, başkan yardımcısı ise bulunmuyor. Başkanın görevden ayrılması halinde başbakan seçime kadar başkan oluyor.
Başkanlık sisteminde parlamento yapısı da ülkeden ülkeye farklılık gösteriyor. ABD, Arjantin, Brezilya ve Nijerya'da parlamento çift meclisli, Azerbaycan'da ise tek meclisli… ABD, Azerbaycan ve Nijerya'da meclislerin toplam üye sayısı sabit, Arjantin ve Brezilya'da ise sayı değişiyor.
Ayrıca araştırmada, "Brezilya, Arjantin ve Azerbaycan'da devlet başkanının kanun teklifinde bulunma yetkisi var, ABD'de başkanın kanun teklifinde bulunma yetkisi yok. Nijerya'da ise, başkan sadece bütçe konusunda kanun teklifi verebiliyor.
Beş ülkede de başkan veto yetkisine sahip. Başkanın suçlanmasına ilişkin soruşturma ABD, Brezilya ve Arjantin'de temsilciler meclisi tarafından başlatılıyor. Senato ise yargılamayı yapıyor. Aynı süreç Nijerya'da iki meclis tarafından kurulan ortak komisyon tarafından yürütülüyor. Azerbaycan'a ise anayasa mahkemesinin suçlamada bulunuyor, Yüksek Mahkemenin bildirdiği görüşün Milli Meclisçe onaylanması gerekiyor.
Araştırmanın sonuç bölümünde başkanlık sisteminin en iyi ABD ve Brezilya'da işlediğine vurgu yapılıyor.
