Koalisyonların gölgesindeki Türkiye

Türkiye'de ilk koalisyon 1961 yılında kuruldu. Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ve Adalet Partisi'nin (AP) kurduğu bu koalisyona AP başlangıçta o kadar isteksizdi ki, CHP Genel Başkanı İsmet İnönü AP'nin grup toplantısına katılarak onları ikna etmek zorunda kaldı.

Türkiye'deki koalisyonlar kimi zaman tıpkı ANAP - DYP örneğinde olduğu gibi tabanları benzer, kimi zaman da CHP - MSP örneğinde olduğu gibi siyasi yelpazenin iki ucunda yer alan partiler arasında kuruldu. Dolayısıyla, koalisyon protokolleri yürümesi güç olduğu başından bilinen ortaklıkları olabildiğince ayakta tutmaya çalışacak belgeler olarak ortaya çıktı.

1960'lı – 70'li yıllarda komünizmle mücadele, 80'lerde güvenlik ve terörle mücadele, 90'larda ise ekonomik koşullar protokollerin öne çıkan yönü oldu.

Protokollerin kimi tek bir sayfadan, kimi onlarca sayfa ve maddeden oluştu. Bazıları sadece genel ilkeleri, bazıları ise hangi atamanın nasıl yapılacağına, başbakana kimin vekalet edeceğine, ortakların hangi aralıkla bir araya geleceklerine kadar ince ayrıntıları içerdi.

70'lerde koalisyon ortaklarının sayısı ikiden üçe, hatta dörde çıkınca bakanlık sayıları da iktidarın paylaşımına paralel olarak arttı. Dört devlet bakanlığı oluşturulması geleneği zamanla ortak sayısı azalsa da 19'a dayandı.

8. İnönü Hükümeti

CHP – AP Koalisyonu - (20 Kasım 1961 – 25 Haziran 1962)

27 Mayıs 1960 darbesinin ardından kurulan CHP – AP koalisyonunun ömrü yedi ay sürdü. Başbakanlığı İsmet İnönü üstlendi. Tek Başbakan Yardımcılığı da AP'ye verildi.

Koalisyon protokolü sadece iki sayfadan oluştu. Koalisyonun hedefi protokolde şöyle yer aldı:

"Mevzuatımızın yeni Anayasa'ya uygunluğunu sağlayıcı tadillerin en kısa zamanda yapılmasına çalışılacak ve Anayasa ile getirilen yeni müesseselerin gereği gibi kurulması ve işlemesi maksadıyla lüzumlu bütün kanunlar çıkarılacaktır."

Ayrıca bundan sonraki hemen hemen tüm hükümetlerin vaadi olarak yer alacak olan vergi mevzuatının reforma tabi tutulması ve tarım arazilerinden vergilerin kaldırılması gibi taahhütler ilk olarak bu koalisyon protokolüne girdi.

Koalisyon ortakları hükümet programının, iki partinin programları ve seçim beyannameleri dikkate alınarak oluşturulacağını belirtiler.

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan İnönü (CHP), Başbakan Yardımcısı AP'den.
Devlet bakanlıkları (4): 2 CHP, 2 AP
İcracı bakanlıklar (15): 7 CHP, 8 AP

Adalet Bakanlığı, Cumhuriyet Senatosu'ndan bir isme verildi. CHP'deki Dışişleri Bakanlığı'nı bir süre Meclis dışından bir isim yürüttü.




9. İnönü Hükümeti

CHP-CKMP-YTP-Bağımsızlar - (25.06.1962 – 25.12.1963)

Türkiye Cumhuriyeti'nin 27. hükümeti içinde bağımsızların da yer aldığı bir koalisyondu. 9. İnönü hükümeti olarak da anılan koalisyon; Cumhuriyet Halk Partisi, Yeni Türkiye Partisi, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi ve bağımsız milletvekilleri arasında kuruldu. 18 ay iktidarda kaldı.

Yapısından bir zorunluluk hükümeti olduğu son derece açık olan koalisyon, bunu protokolüne de şu cümlelerle yansıttı:

"Partilerimizin ve gruplarımızın geniş ölçüde vatanseverlik ve fedakârlık duygularına başvurmak zorundayız. Aramızda baş gösteren bazı fikir ayrılıklarını bu duygular içinde giderdik ve aşağıdaki işbirliği esaslarını böyle bir görüş birliği ile tespit ettik."

27 Mayıs darbesini "meşruluğunu kaybetmiş bir idareye karşı Türk milletinin direnme hakkını kullanması" olarak tanımlayan koalisyon ortakları bu anlayışlarını protokole de yazarak ilan etti.

5 sayfa ve 5 bölümden oluşan koalisyon protokolünün "prensipler" başlığı altında şunlar yer aldı:

"Partilerimiz aşırı sağcılık ve solculuk akımlarına karşı koyacaktır."

"Partilerimiz 27 Mayıs devriminin meşruluğunu gölgeleyecek her türlü gayret ve faaliyetlerin karşısında bulunacaktır."

Protokolün "İktisadi ve Mali Politika" bölümünde, devlet – özel sektör ilişkileri ayrıntılı olarak anlatıldı. Yüzde 7'lik büyümeden fedakârlık yapılmayacağı; vergi, idare ve toprak reformlarının en kısa sürede gerçekleştirileceği sözü verildi.

Siyasi suçlara af koalisyon protokolünde

CHP - CKMP - YTP - Bağımsızlar Koalisyonu bazı siyasi mahkûmlara affı da protokolüyle getirdi. Protokolün üçüncü bölümü buna ayrıldı.

"Bu özel af kanunu 1962 yılı Ekim ayı içinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne sevk edilecek ve bu ay içinde yürürlüğe girmesi gerçekleştirilecektir. Karma hükümete dahil partiler tarafından affın istismar konusu yapılmaması için partilerimiz gerekli gayreti sarf edecektir."

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan: İsmet İnönü (CHP)
Başbakan Yardımcılığı (3): YTP, CKMP ve CHP
Devlet bakanlıkları (4): 3 CHP, YTP ve bir bağımsız isim arasında paylaştırıldı.
İcracı bakanlıklar: 2 CKMP, 6 CHP, 2 YTP. Bazı bakanlıklar bağımsızlar ile partiler arasında dönüşümlü olarak yürütüldü.
Dışişleri ve Maliye bakanlıklarına TBMM dışından isimler atandı.



Naim Talu Hükümeti

AP – CGP - Bağımsızlar - (15.04.1973 – 26.01.1974)

Seçimlere kadar görev yapacak olan bir hükümet kurma görevi Cumhuriyet Senatosu üyesi Naim Talu'ya verildi. Kurulacak hükümetin, parlamentoda yeterli çoğunluğu temsil eden iki partiye dayanacağı belirtilen 10 maddelik protokolün birinci maddesinde, "Fakat anlayışı ve tutumu ile bazı zümre ve sınıfların, yahut hükümet kuruluşuna katılan siyasi partilerin değil, bütün Türk milletinin hizmetinde olacaktır" ifadesi yer aldı.

Yapılacak seçimin tarihi de protokolle bağlandı. Hatta "Partilerimiz evvelce 1973 yılına ertelenmiş bulunan mahalli seçimlerin de genel seçimleri takiben ve mutlaka bu yıl içinde yapılması hususunda kararlıdırlar" denildi.

Aralarında siyasi partiler kanunu ve seçim kanununun da olduğu yedi kanunun çıkartılması kayıt altına alındı. Protokole giren bazı maddeler şunlardı:

"Hükümet pahalılık, işsizlik ve yoksullukla da, komünizmle de mücadeleye önem verecektir."

"Bu protokolde yer alan hususların gerçekleştirilmesi için parlamento gruplarımız arasında ahenkli işbirliğini kolaylaştırmak üzere, gereken hallerde, partiler arası bir koordinasyon komitesi görevlendirilecektir."

Bu koalisyonda Naim Talu başbakanlık görevini üstlenirken, iki Başbakan Yardımcılığı ve iki Devlet Bakanlığı AP ve CGP arasında paylaştırıldı. İcracı bakanlıkların bazılarına TBMM dışından isimler atanırken, bazılarına Cumhuriyet Senatosu üyeleri getirildi.



1.Ecevit Hükümeti

CHP – MSP Koalisyonu - (26.01.1974 – 17.11.1974)

"Partiler arasında kurulan koalisyonlar, bu koalisyona katılan partilerden her birinin kendi görüşlerinde belli ölçülerde fedakârlık yapmasını gerektirir. Bu bakımdan, Cumhuriyet Halk Partisi ve Milli Selamet Partisi koalisyonundan da bu partilerin kendi programlarını tam olarak tatbik etmeleri, eksiksiz olarak gerçekleştirmeleri beklenemez. Bununla birlikte CHP-MSP koalisyon hükümeti kırgınlık ve acıları gidererek, bütün geçmişin bir yana bırakılmasını; karşılıklı bağışlama ve hoşgörüye dayanan bir kardeşlik ortamının kurulmasını ilk görev sayar."

Toplam 109 madde, 10 bölümden oluşan CHP – MSP koalisyon protokolünün ilk iki maddesi böyleydi. Biri "solcu" diğeri "şeriatçı" olarak nitelendirilen iki partinin birlikteliğinin kendileri açısından bir "fedakârlık" olduğu, bu nedenle beklentilerin sınırlı olması gerektiği vurgusu protokolde ilk olarak yer aldı.

CHP – MSP protokol metninin, öncülleri kadar, ardılları arasında da en kapsamlısı olduğunu söylemek yanlış olmaz. Neredeyse bir hükümet programını andıran protokolde yapılacaklar en ince ayrıntısına kadar sıralandı. Meclis'te her iki partinin grup yöneticilerinin sürekli temas halinde olacağı bile yazılı hale getirildi.

Siyasi konular başlığı altında yine düşünce, inanç ve orman suçları için bir af çıkarılacağı protokolle kayıt altına alındı. Ancak bu kadar detaya karşın koalisyonun ömrü 10 ay oldu.

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan Bülent Ecevit (CHP)
Başbakan Yardımcısı: Necmettin Erbakan (MSP)
Devlet Bakanlığı (3): 2 CHP,1 MSP
İcracı Bakanlıklar (20): 15 CHP, 5 MSP



4. Demirel Hükümeti

AP-MSP-MHP-CGP Koalisyonu - (31.03.1975 – 21.06.1977)

Türk siyasi tarihinde 1. MC yani Milliyetçi Cephe olarak da anılan koalisyon, Süleyman Demirel'in sağcı Adalet Partisi, İslamcı Milli Selamet Partisi (MSP), Türk-İslam ülküsünü savunan Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) ve Cumhuriyetçi Güven Partisi (CGP) ile kuruldu. "Kuracağımız hükümet, bunalım dönemini sona erdiren bir hükümet olacaktır" denilerek kurulan koalisyon 2 yıl 3 ay iktidarda kaldı.

13 sayfa ve 10 bölümden oluşan koalisyon protokolünün başlangıcında, dört partinin de "ilhamının" Türk milliyetçiliği olduğu vurgulandı; "komünizmle mücadele" de bunun parçası olarak…

"Milli ve manevi değerlere bağlı ve saygılıyız. Milletimizin birliğini ve devletimizin bütünlüğünü iç kavgalarla yok etmek isteyen her türlü yıkıcı faaliyetin karşısındayız".

"Komünizme, her çeşit anarşiye, Anayasa ve kanundışı eylemlere, milli bütünlüğü zedeleyici, milleti ve ülkeyi bölücü, Cumhuriyet'i tahrip edici faaliyetlere karşı, devletin, Anayasa düzeni içinde kendisini savunmasını ve bu çeşit tehlike ve faaliyetlerle etkili şekilde mücadele edilmesini kesin bir zorunluluk sayıyoruz."

Genel sağlık sigortası 70'lerin fikri

Türkiye'de ancak 2000'li yıllarda uygulamaya geçen genel sağlık sigortasına bu koalisyon protokolünde 'Sosyal Konular' başlığı altında yer verildi. Bugün hâlâ tartışılan kıdem tazminatı da o protokoldeydi:

"Kıdem tazminatı tasarısı, işçilerimizin ve ülkemizin yararına en iyi hizmet eder bir şekilde ve en kısa zamanda çıkarılacaktır."

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan Süleyman Demirel
Başbakan Yardımcısı (3): MSP; MHP ve CGP arasında paylaşıldı
Devlet Bakanlıkları (4): 2 AP, 1 MSP, 1 MHP
İcracı Bakanlıklar (21): 13 AP, 5 MSP, 3 CGP



5. Demirel Hükümeti

AP - MSP – MHP Koalisyonu - (21.07.1977 – 05.01.1978)

5 Haziran 1977 seçimlerinde CHP 213 milletvekili ile salt çoğunluk olan 226 milletvekilliğini kıl payı kaçırdı. CHP lideri Ecevit koalisyon ortağı bulamayınca azınlık hükümeti kurmayı denedi ancak Milliyetçi Cephe'yi oluşturan AP, MHP ve MSP güvenoyu vermeyeceğini açıkladılar. Görüşlerini Cumhurbaşkanı'na da yazılı olarak bildirdiler. Son olarak Meclis'te verdikleri güvensizlik oyuyla da bu kararı tescil ettiler.

AP - MSP - MHP olarak 2. Milliyetçi Cephe hükümetini kurduklarında tüm bu süreci koalisyon protokolünde de anlattılar.

12 sayfalık, maddeler ya da bölümlerden oluşmayan protokole, komünizmin yanı sıra faşizm de bir mücadele alanı olarak yansıdı:

"Komünizm, faşizm ve diğer materyalizme dayalı zihniyetlerle, insanca yaşama hak, hürriyet ve haysiyetiyle bağdaşmayan, bütün maddi ve manevi değerleri yok eden her türlü zulüm ve tahakküm idarelerine ve dikta heveslilerine karşıyız."

Koalisyon ortaklarının dünya görüşlerine uygun politikalar, protokol metnine şöyle yansıdı:

"İmam-hatip lisesi ve diğer meslek lisesi mezunlarını, üniversite ve yüksek okullara giriş imtihanlarında, diğer lise mezunları ile aynı şarta tabi tutacağız.

İmam-hatip liselerinin ilkokullara dayalı olmasını ve sayılarının artırılmasını temin edeceğiz."

Yine, ancak 2015 yılında hayata geçirilen bir uygulama o zamanki koalisyon protokolünde de vardı:

"Ev hizmetlerinde çalışanları sigorta kapsamına alacağız."

Ve yine bir af protokoldeydi:

"Bir taraftan her aileyi sıcak bir yuvaya kavuşturma tedbirlerini süratle alıp uygularken, diğer taraftan, belli şartlarda bir imar affı çıkaracağız."

Koalisyon beş aydan birkaç gün uzun sürdü.

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan Süleyman Demirel (AP)
Başbakan Yardımcılığı (2): 1 MHP, 1 MSP
Devlet Bakanlıkları (4): 2 AP, 1 MSP, 1 MHP
İcracı Bakanlıklar (22): 13 AP, 6 MSP, 3 MHP



7. Demirel Hükümeti

DYP – SHP Koalisyonu - (20.11.1991 – 25.06.1993)

1980'de bir darbe ile biten koalisyonlar dönemi 90'larda yine Demirel ile geri geldi. Hem de "son 11 yılın en geniş tabanlı hükümeti" iddiası ile. Koalisyon ortaklardan birinin, Süleyman Demirel'in Cumhurbaşkanı olması nedeniyle bozuldu ama sonra yine Çiller hükümeti olarak kurularak devam etti. 19 ay iktidar oldu.

Bu dönemin gündemi "anarşi ve terördü". Protokolün giriş bölümünde ülkede "anarşi ve terör" sorunu olduğu "şehitler" verildiği, ülkenin "insan hakları ve demokrasi" değerlendirmesinde gerilediği, gelir dağılımının bozulduğu, yatırım ve sanayileşmenin hemen hemen durduğu belirtildi.

"Bu nedenle yeni hükümet, ekonomik ve siyasal yaşamı sağlıklı bir düzeye ulaştırmakla sınırlı kalmayacak, Türkiye'nin devlet ve toplum yapısını yeniden onarmak göreviyle karşı karşıya bulunacaktır" denildi.

Protokol 22 bölümden oluştu. Ekonomide temel yaklaşım, tarım, orman, sağlık politikası, turizm, eğitim gibi temel icraat alanlarında yapılacaklar sıralandı.

Temel ilkeler bölümünde "demokratik rejim", "millet iradesi", "ülke ve millet ile bölünmez bütünlük" kavramları vurgulandıktan sonra ilk olarak yeni anayasaya ihtiyaç olduğu vurgulandı. Türkiye'de bugün hâlâ yeni bir anayasa yapılmasından bahsediliyor.

12 Eylül'ü silme azmi

12 Eylül askeri darbesinin mağduru bir politikacının, DYP'nin lideri Süleyman Demirel'in başbakan olduğu koalisyon, protokolünde darbenin izlerini silme kararlılığını kayıt altına aldı.

"Bu protokolle kurulacak hükümet, 12 Eylül hukuku kalıntıları olarak nitelendirilebilecek, yasal düzenlemeleri, uygulamaları ve kısıtlamaları hızla yürürlükten kaldırarak, her alanda, tam demokratik bir siyasal ortamı yaratmak gerekliliğine kesinlikle uyacaktır."

Koalisyon protokollerinin neredeyse vazgeçilmesi haline gelen af da DYP – SHP protokolde yer aldı:

"Tarım ürünlerinden kesilen stopaj vergisi kaldırılacak; tarım girdilerinden katma değer vergisi alınmayacaktır.

Küçük çiftçi borçları, faiz ve cezaları ile birlikte konsolide edilecek ve makul bir bölümü bir defaya mahsus olmak üzere affedilecektir."

Yıllar içinde partilerin vaatleri protokollerde daha çok yer tutmaya başladı:

"Kadınlarımızın 20, erkeklerimizin 25 hizmet yılını tamamlamaları halinde; yaş haddine bakılmaksızın, isteyenlerin emeklilikleri sağlanacaktır."

" Memur ve emekli hukuku yeniden gözden geçirilecek, çalışanlarla onların emeklileri arasındaki farkın fazla açılması önlenecektir."

"Asgari ücret aşamalı biçimde vergi dışı bırakılacaktır."

"Süper emeklilerin durumları düzeltilecektir."


- Protokol koalisyon ortağına göre şekil alır

Demirel 70'lerde MC hükümetindeki ortakları ile imam hatip liselerini öncelerken, 90'da sol SHP ile ortaklığında "laik dünya görüşünü" koalisyon protokolüne yansıttı.

"Zorunlu eğitim en az 8 yıl olacaktır."

"Bütün öğrenciler laik dünya görüşüne dayalı kültür derslerini mutlaka ortak olarak görecektir."

"Güneydoğu bölgemizdeki terör"

Koalisyon ortaklarını bekleyen meselelerin başında Kürt sorunu geliyordu. Ortaklar "Kürt realitesini tanıyoruz. Artık Orta Asya'dan Anadolu'ya birlikte geldik, gelirken de yolda at sırtında dillerimiz değişti diyemeyiz" sözleriyle önemli bir atılım da yaptılar. Ancak bu noktaya gelmeden önce protokole konu "Güneydoğu Anadolu bölgemizdeki terör" olarak girdi.

"Siyasî cinayetlerin son bulması ve faillerinin yakalanması devletin en önemli görevlerinden biridir. Güneydoğu Anadolu bölgemizdeki terör bugün maalesef önemli boyutlara ulaşmış ve ülkemizin çok önemli bir sorunu haline gelmiştir. Hükümetimiz bu terörü kesinlikle önlemeye kararlıdır."

Protokolün sonunda yer alan ifade ise her koalisyon hükümetinde ortakların arayışını yansıttı:

"Yalnız milletin hizmeti için kurulmuş bulunduğumuz inancı ile, meselelerimizin hallinde, ilke ve inanışlarımız saklı kalmak kaydıyla, daima bir konsensüs, bir genel mutabakat arayacağız. Daima hoşgörü ile hareketimizin, ayrı siyasî inanış veya yapılara sahip oluşumuza rağmen, güçlerimizi milletimizin hizmetinde birleştireceğine inanıyoruz."

35 sayfadan oluşan bu protokolün ekleri de vardı. Devlet bakanlıklarına bağlı kuruluşlar tek tek sıralandı. Bir hükümet programı detayında hazırlanan eklerde asıl yapılacaklara maddeler halinde yer verildi.

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan Süleyman Demirel (DYP)
Başbakan Yardımcısı SHP
Devlet Bakanlığı (14 ): 10 DYP, 4 SHP
İcracı Bakanlıklar (17): 10 DYP, 7 SHP



1. Çiller Hükümeti

DYP – SHP Hükümeti - (25.06.1993 – 5.10.1995)

DYP'nin liderini değiştirerek girdiği koalisyon sürecinde ortağının da adı değişti. SHP ile başlayan koalisyon CHP ile sürdü. Sol ortaktaki bu değişiklik bazı bakanlıklarda beş kez isim değiştirilmesine neden oldu. Bakanların bazıları koltuklarında sadece bir ay oturabildi. Başbakan yardımcısı bile üç kez değişti. Ancak koalisyonun ömrü uzun oldu yaklaşık iki buçuk yıl sürdü.

Koalisyon protokolü 12 sayfadan oluştu. Açık bir şekilde koalisyonun bir öncekinin devamı olduğu protokolün girişinde belirtildi.

"Doğru Yol Partisi ile Sosyal Demokrat Halkçı Parti, önceki DYP-SHP ortak hükümetinin oluşumunu düzenleyen 19 Kasım 1991 tarihli protokolü, eklerini ve temel hedeflerini ilke olarak benimser."

Güvenlik ve terörün öncelikli konu olduğu, dönemin ruhuna uygun olarak olağanüstü halin kaldırılacağı, koruculuk sisteminin tasfiye edileceği protokol metninde yer aldı. Olağanüstü hâl kalktı ama bugün koruculuk sistemi hâlâ devam ediyor.

Protokolde yeni anayasa, siyasal hakların genişletilmesi, olağanüstü hâl ile sıkıyönetim, seferberlik ve savaş halleri ile ilgili düzenlemelerin hukuk devleti ilkeleri ile uyumlu hale getirileceği belirtildi. Siyasal partiler, seçim, toplu sözleşme ve grev yasaları, terörle mücadele gibi bir dizi yasanın çıkarılacağı yer aldı.

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan Tansu Çiller (DYP)
Başbakan Yardımcısı SHP
Devlet Bakanlıkları (15): 10 DYP, 5 SHP
İcracı Bakanlıklar (17): 10 DYP, 7 SHP



3. Çiller Hükümeti

DYP – CHP Hükümeti - (30.10.1995 – 06.03.1996)

Koalisyonun ömrü sadece 4 ay oldu.

Yazılı bir protokol metni oluşturulmadı. Bir dosya kağıdını ancak kaplayan 13 konuda koalisyonun kurulması aşamasında mutabakat sağlandı. Bunlardan birkaçı da şöyle sıralanmıştı:

"Gümrük kanununun çıkarılması ve Anayasa'daki düzenlemelere paralel olarak çıkarılacak uyum yasalarının ivedilikle gündeme getirilmesi,

- Siyasi Partiler Yasası'nda değişiklik yapılması,

- Dernekler Kanunu'nda düzenlemeler yapılması.."


Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan: Tansu Çiller (DYP)
Başbakan Yardımcılığı CHP
Devlet Bakanlığı (15): 10 DYP, 5 CHP
İcracı Bakanlıklar (16): 11 DYP, 5 CHP



2. Yılmaz Hükümeti

ANAP – DYP Koalisyonu - (06.03.1996 – 28.06.1996)

Üç partinin ilk defa yüzde 19 ile 21 arasında birbirine çok yakın oy alarak çıktığı 24 Aralık 1995 Genel Seçimi'nden sonra kuruldu ANAP ve DYP koalisyonu. Merkez sağdaki oy oranları birbirine yakın iki partinin kurduğu koalisyonun protokolünde Başbakanlığın dönüşümlü olacağı kayda alındı.

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

DYP Genel Başkanı Tansu Çiller hükümette yer almadı. Ancak Çiller'in her konuda bilgilendirileceği koalisyon protokolüne girdi. Başbakanlığın, Meclis Başkanlığı'nın hangi dönem hangi partide olacağı, seçim tarihinin nasıl belirleneceği, atamaların nasıl yapılacağı gibi tüm ince ayrıntılara da protokolde yer verildi.

Koalisyon protokolü çeşitli konularda sergilenecek temel yaklaşımın anlatıldığı bir bölüme ek olarak, somut olarak yapılacakların "protokol" altında sıralandığı iki bölümden oluştu. Protokol bölümünde yer alan 10 maddeden bazıları şunlardı:

" İki parti beş yıl süreli bir hükümet ortaklığı kurma konusunda mutabık kalmışlardır."

"İki parti aralarında tesis edilmiş bulunan güven ortamının devamını sağlamak için gerekli her türlü özeni göstereceklerdir. Başbakan ve bakanlar, Başbakanlık görevini üstlenmemiş bulunan partinin genel başkanına da hükümet çalışmaları konusunda gerekli bilgi akışını sağlarlar."

"Hükümet ortaklığının devamı süresince, her iki parti, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı İlk dönem Anavatan Partisi'nde olduğundan, ikinci dönem ilke olarak Doğru Yol Partisi'nde olmak üzere ve Cumhurbaşkanlığı Seçimi'nde birlikte hareket etmeyi kabul ve taahhüt ederler."

"Kurulacak ortak hükümette Başbakanlık 1996 yılında Anavatan Partisi, 1997 ve 1998 yıllarında Doğru Yol Partisi, 1999 yılında tekrar Anavatan Partisi tarafından üstlenilecektir. İki parti 2000 yılında seçim tarihini birlikte belirleyecekler ve seçime kadar üzerinde mutabık kalacakları Doğru Yol Partisi'ne mensup bir kişinin başbakanlığında seçim hükümeti kuracaklardır.

Yukarıda belirtilen sürelerin dolduğu tarihte Başbakanlığı üstlenenler görevlerinden istifa etmek suretiyle ayrılacaklardır."

Ancak ince hesaplara rağmen koalisyon üç buçuk ay ayakta kalabildi.

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan Mesut Yılmaz (ANAP)
Başbakan Yardımcısı Nahit Menteşe (DYP)
Devlet Bakanlıkları (12): 7 ANAP, 5 DYP
İcracı Bakanlıklar (17): 9 ANAP, 8 DYP



Erbakan Hükümeti

RP – DYP ya da REFAHYOL Hükümeti - (28.06.1996 – 30.06.1997)

24 Aralık 1995 seçimlerinden birinci parti olarak yüzde 21 oyla Refah Partisi (RP) çıktı. Ancak ilk etapta "şeriatçı" olarak nitelendirilen RP ile hiçbir parti koalisyona yanaşmayınca ortaya ancak üç ay ömürlü olabilen ANAP - DYP koalisyonu çıkmıştı. Bu hükümet dağılınca görev tekrar RP lideri Necmettin Erbakan'a verildi. RP 1996 Haziranı'nda DYP ile koalisyon kurdu.

Hükümet ortakları "bir seçim hükümeti değil" , "çözüm hükümeti" olacaklarını koalisyon protokolünde belirttiler ve protokole "Ancak koalisyon ortakları gerektiğinde ülkeyi uygun bir tarihte seçime götürecektir" ifadesini de koydular.

Koalisyon protokolü eklerle birlikte sekiz sayfadan oluştu. Protokolün giriş bölümünde yine "farklılığımızın bilincindeyiz" mesajı bir önceki hükümet örneğinden yola çıkılarak verildi.

"24 Aralık seçimlerinden sonra vücut bulan ANAP-DYP azınlık koalisyonu, bu uzlaşmanın sağlam esaslara dayanması gereğini bir tecrübe olarak göstermiştir. RP ile DYP bu tecrübenin ışığında, Türkiye'nin ihtiyacı olan istikrarı sağlayarak, iç ve dış sorunlara karşı ihtiyaç duyulan siyasi iradeye sahip olacak bir koalisyon hükümeti kurmaya karar vermişlerdir. Her iki parti programlarının, hedeflerinin farklı olduğunun bilincindedir."

7 temel bölüm ve toplam 10 maddeden oluşan protokolün son maddesinde, Başbakanlığın eşit süreli, dönüşümlü olacağı belirtildi. Protokolde yer alan bazı maddeler şunlardı:

"Üniter - milli devlet yapısı muhafaza edilerek terörle içte ve dışta kararlılıkla mücadele edilecektir."

"Olağanüstü hâl gerekli tedbirler alınarak kaldırılacaktır."

"Ekonomik kalkınmada temel esas rant ekonomisinden üretim ekonomisine geçiş olacaktır."

"Enflasyonla ciddi bir mücadele yapılacak ve istikrarlı büyüme sağlanacaktır."

"Gerçekçi kur politikası izlenecektir."

Ancak koalisyon protokolünde yer alan Başbakanlığın dönüşümlü olması gerçekleştirilemedi. 28 Şubat sürecinin ardından Necmettin Erbakan istifa etti, Çiller görevin kendisine verilmesini beklerken Cumhurbaşkanı, ANAP liderini görevlendirdi.

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan Necmettin Erbakan (RP)
Dışişleri Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Tansu Çiller (DYP)
Devlet Bakanlıkları (19): 10 RP, 9 DYP
İcracı Bakanlıklar (16): 8 RP, 8 DYP



3. Yılmaz Hükümeti

ANAP – DSP – DTP Koalisyonu (ANASOL–D) - (30.06.1997 – 11.01.1999)

ANAP'ın, Demokratik Sol Parti (DSP) ve Demokrat Türkiye Partisi (DTP) ile kurduğu azınlık hükümeti CHP'nin dışardan verdiği destekle kuruldu. Hükümet kamuoyunda ANASOL – D olarak anıldı. DTP Genel Başkanı Hüsamettin Cindoruk hükümette yer almadı. DTP adına hükümete Milli Savunma Bakanı ve Başbakan Yardımcısı olarak İsmet Sezgin girdi.

Koalisyon protokolünde temel ilkeler olarak yapılacaklar sıralandı. Protokol bir önceki koalisyon döneminde yapılan "hataların" telafi edileceği sözü veren bir metin olarak ortaya çıktı. Ülkenin "54'üncü hükümet tarafından içine düşürüldüğü rejim ve devlet bunalımından kurtarılacağı" ifade edilen protokolde, bu amaçla vaat edilenler arasında şunlar yer aldı:

"Anayasa'nın 24'üncü maddesine uygun olarak, temel eğitim kurumlarında zorunlu din kültürü ve ahlak öğretimine devam edilecek; bunun dışındaki din eğitimi ve öğretimi, ailelerin istemine bağlı olarak, devletin gözetim ve denetimi altında verilecektir."

Protokolde yolsuzlukla mücadele sözü verilmiş olmasına rağmen bu koalisyon, Türkbank ihalesindeki hakkındaki yolsuzluk iddiaları üzerine, CHP'nin desteğini çekerek, Başbakan Mesut Yılmaz ve Devlet Bakanı Güneş Taner hakkındaki gensoru önergesinin kabul edilmesi üzerine güvensizlik oyuyla düştü. Azınlık hükümeti yaklaşık 1.5 yıl iktidarda kaldı.

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan Mesut Yılmaz ANAP
Başbakan Yardımcısı Bülent Ecevit DSP
Milli Savunma Bakanı ve Başbakan Yardımcısı İsmet Sezgin DTP
Devlet Bakanlıkları (19): 11 ANAP, 5 DSP, 3 DTP
İcracı Bakanlıklar (16): 9, 5 DSP, 1 DTP, Sanayi Bakanlığını bağımsız Yalım Erez yürüttü.



5. Ecevit Hükümeti

DSP – MHP – ANAP Koalisyonu - (28.05.1999 – 18.11.2002)

Türkiye'nin en son 16 yıl önce gördüğü koalisyon hükümeti oldu. Tıpkı bugünkü gibi 18 Nisan 1999 seçimlerinde de, seçmenin partilerin uzlaşmasını istediği sonucu çıkartıldı. Koalisyon protokolünde bu şu sözlerle yer aldı:

"Milletimiz seçimlerde ortaya çıkardığı bu Meclis yapısı ile ülkemizi 21'inci yüzyıla taşıma görev ve sorumluluğunu hiçbir siyasi partiye tek başına vermemiş, partilerin uzlaşarak ülkeyi yönetmelerini istemiştir. Milletimiz bu tercihi ile siyasi hayatımıza istikrarsızlık, çatışma ve kutuplaşma yerine hoşgörü, uzlaşma ve işbirliği ortamının hakim olarak ülke sorunlarına istikrar içinde çözüm üretilmesini arzuladığını göstermiştir."

Protokolde 57. hükümetin "uzlaşma ve atılım hükümeti" olacağı belirtildi. Ancak hükümetin "türban" konusunda uzlaşmaya açık olmayacağı en başından ortaya konuldu:

"Hanımların özel yaşamlarında giyim kuşamlarına bir karışma söz konusu değildir ancak kamu kurumlarında türbanın Cumhuriyet'in temel niteliklerini hedef alan bir siyasal simgeye dönüştürülmesine karşı yürürlükteki kurallar uyarınca alınmış önlemler titizlikle sürdürülecektir."

Ve bu anlayışla Meclis'e türbanı ile gelen RP milletvekili Merve Kavakçı'ya tarihe damgasını vuran sert tepki gösterildi. Sonunda Kavakçı milletvekilliği hakkını kaybetti.

Bu koalisyon protokolünde 'işi şansa bırakmamak için' en ince ayrıntılar "Koalisyon hükümetinin çalışmalarında gözeteceği ilkeler" başlığı altında kayda geçirildi:

"Koalisyon ortağı partilerin genel başkanları ayda en az bir defa bir araya gelerek hükümet çalışmalarını birlikte değerlendireceklerdir. Ortaklık süresince Başbakan'a vekâlet görevi, Başbakan Yardımcısı Dr. Devlet Bahçeli tarafından yürütülecektir. Başbakan'ın imzasını gerektiren atama, nakil ve görevden alma işlemlerinde Başbakan Yardımcısı Dr. Devlet Bahçeli'nin imzası alınmak suretiyle; Başbakan onayı ile yapılanlar ikili, ikili kararname ile yapılanlar üçlü, üçlü kararname ile yapılan atamalar da dörtlü kararname ile yapılacaktır.

Koalisyon ortağı partilerin milletvekili sayılarındaki değişiklikler, bakanlıkların koalisyon ortakları arasındaki dağılımını etkilemeyecektir."

Koalisyon protokolünde öncelikli yasalar başlığı altında yer alan maddelerden bazıları ise şunlardı:

"Kamuoyunun destekleyeceği ve terörle mücadeleyi güçlendirecek bir pişmanlık yasasının çıkarılması için gerekli girişimler yapılacaktır."

"Hükümetimizin bir başka önceliği, Anayasa'nın 83.ve 100. maddeleri değiştirilerek dokunulmazlığın sınırlandırılmasıdır."

"Devlet Güvenlik Mahkemeleri yeniden düzenlenecektir."

Bakanlıklar nasıl paylaşıldı?

Başbakan Bülent Ecevit (DSP)
Başbakan Yardımcıları (3): 1 MHP, 1 ANAP, 1 DSP
Devlet Bakanlıkları (14 ): 5 DSP, 5 MHP, 4 ANAP
İcracı Bakanlıklar ( 16): 6 DSP, 6 MHP, 4 ANAP



Al Jazeera