Görünmez el, algoritmalar!
Sosyal medya artık bir iletişim aracı değil, devasa bir veri madenciliği sistemine dönüştü.
Kullanıcı, ekranda gördüğünü tükettiğini düşünüyor fakat asıl tüketilen şey kullanıcının dikkati.
Facebook, Instagram, TikTok, YouTube ya da X…
Hepsi aynı soru için farklı cevaplar üretiyor.
"Bu kullanıcıyı ekranda daha uzun süre nasıl tutabiliriz?"
Bu sorunun cevabı içerikte değil, verilerde gizli.
Hedeflenen veri toplama alanı profille sınırlı değil, asıl hedef davranışlar.
Sosyal medya platformlarının topladığı verileri özet olarak 4 ana başlıkta toplamak mümkün.
Kullanıcı tarafından verilen veriler
Ad, soyad, e-posta, telefon
Doğum tarihi, cinsiyet
Profil fotoğrafı ve biyografi
Davranışsal veriler
Hangi gönderiye ne kadar baktığımız
Beğeniler, yorumlar, paylaşım ve kaydırma hızı
Bir videoyu kaç saniye izlediğimiz
Takip etmediğimiz ama durup baktığınız içerikler
Teknik ve cihaz verileri
IP adresi (yaklaşık konum)
Cihaz modeli, işletim sistemi
Reklam kimlikleri ve çerezler
Türetilmiş veriler
İlgi alanı tahminleri
Politik, kültürel ve tüketim eğilimleri
Sosyal çevre ve etkileşim haritası
En kritik olanı ise son başlık.
Çünkü kullanıcı çoğu zaman bu veriyi kendisinin verdiğinin farkında bile değil...
Algoritma ne yapar?
Algoritma "neyi sevdiğinizi" değil, "neyi sevme ihtimaliniz olduğunu" hesaplar.
TikTok'ta temel metrik izlenme süresi ve tekrar izleme oranı, YouTube'da en kritik ölçüt watch time, Instagram'da duraksama ve kaydetme.
Bunlar beğeniden çok daha değerli...
Algoritmanın döngüsü basit
Veri-Tahmin-Gösterim-Etkileşim-Daha Fazla Veri
Bu döngü, kullanıcının tercihlerini zamanla daraltmaya başlıyor.
Buna da filtre balonu (filter bubble) ismi veriliyor..
Hangi şirket, hangi veriyi topluyor?
META (Facebook - Instagram)
Platform içi tüm etkileşimler
Üçüncü parti sitelerden gelen gezinme verileri
İlgi alanı ve reklam profilleri
Kamuya açık içeriklerin yapay zeka eğitiminde kullanımı
TikTok
Video izleme davranışları
Cihaz ve ağ bilgileri
Güncellenen politikalarla birlikte konum verileri
Algoritmik içerik profili
YouTube (Google)
Arama ve izleme geçmişi
İzlenme süresi ve reklam etkileşimleri
Google ekosistemiyle çapraz veri kullanımı
Buradaki mesele sadece "veri toplamak" değil, bu verilerin ne için kullanıldığı!
Asıl soru "Kimi şekillendiriyor?"
Algoritmalar tarafsız değil, belirlenmiş hedef fonksiyonlara göre çalışıyor.
Bu hedefler;
Daha uzun ekran süresi
Daha fazla reklam geliri
Daha fazla veri
Sonuç ise toplumsal ölçekte oldukça tanıdık…
Yankı odaları
Kutuplaşma
Parçalanmış gerçeklik algısı
Avrupa Birliği'nin "Dijital Hizmetler Yasası" gibi düzenlemeleri, algoritmik şeffaflık talep ederken tam da buraya işaret ediyor.
Çünkü algoritma artık sadece teknik bir araç değil, kamusal bir güç.
Sosyal medyada "ücretsiz" olan hiçbir şey yok!
Bedeli parayla değil ama verilerimizle ödüyoruz.
Ve unutmamak lazım ki, biz ekranı izlerken, ekran da bizi izliyor.
