Şiirlerle süslenen tarihi adetler: Osmanlı’da Ramazan kültürü ve edebiyatı

Onur Çetin'in Türk Ekini Dergisi'nde yayımlanan "Geçmişten Bugüne Ramazan Gelenekleri ve Geleneklerin Yaşatılarak Geleceğe Aktarılmasına Dair Öneriler" başlıklı çalışmasına göre Osmanlı, Ramazan-ı Şerif'i baş tacı ederdi. Ay gelince yalnız takvim değişmezdi; çarşıdan saraya, mahalleden medreseye kadar her yerde farklı bir hava eserdi.

🪨 SADAKA TAŞLARI: İNCELİĞİN SEMBOLÜ

Osmanlı şehirlerinde cami avlularında, vakıf bahçelerinde ya da fakir mahallelerde bir metreye yakın, üstü oyuk taşlar bulunurdu. Sadaka taşları, ihtiyacını dile getiremeyenlere destek olmak için düşünülmüş zarif bir çözümdü. Yardım yapmak isteyenler, gece vakti kimse görmeden parayı bırakırdı.

İhtiyaç sahibi ise yalnızca gereksinimi kadarını alırdı. Alan da veren de birbirini bilmezdi. Ramazan ayında bu taşlar daha da önem kazanır, yardımlaşma görünmez bir köprüyle sürerdi.

📒 ZİMEM DEFTERLERİ: BORÇ SESSİZCE SİLİNİRDİ

Mahalle bakkallarındaki veresiye defterleri, Ramazan'da hayır sahiplerinin uğrak yeriydi. Varlıklı kişiler bakkala gider, zimem defterindeki borçların bir kısmını ya da tamamını kapatırdı. Kimin borcunun ödendiği bilinmezdi. Borcu ödeyen de borcu ödenen de birbirini tanımazdı ama dua ortaktı.

🎁DİŞ KİRASI: NEZAKETİN İKRAMI

Ramazan'a özgü geleneklerden biri de diş kirasıydı. Maddi durumu iyi olanlar iftara davet ettikleri kişilere yemek sonrasında hediyeler verirdi. Bu hediyeler kadife keseler içinde gümüş, akçe, altın veya tespihlerden oluşurdu. Amaç yoksullara destek olmaktı. Bu geleneğe Osmanlı sultanları da iştirak etmiştir

🍲 İFTAR SOFRASI VE TOP ATIŞI

Ramazan'da iftar geleneği büyük bir hassasiyetle uygulanırdı. Oruç açma iki aşamalıydı. İlk bölümde iftariyelikler ve su ile oruç açılır, ardından akşam namazı kılınırdı. Namazdan sonra çorbayla başlayan ana yemek faslına geçilirdi. Bu uygulama hem ibadetin vaktinde eda edilmesini sağlar hem de saatlerce aç kalan bedenin birden ağır yemekle zorlanmasını engellerdi.

✨ MAHYA GELENEĞİ VE MAHYACILIK

Osmanlı'da çifte minareli camilerin minareleri arasına kandillerle yazılar asılırdı. Bu yazılara "mahya" denir, bu işi yapan sanatkarlara mahyacı adı verilirdi. Ramazan'ın ilk yarısında "Hoş geldin" gibi ifadeler yer alır, son günlerde veda mesajları yazılırdı. Son gece kayık motifi asılması, Ramazan'ın gidişini simgelerdi

⚖️ NARH DEFTERLERİ VE ÇARŞI DENETİMİ

Ramazan öncesi artan alışverişle birlikte fiyat istikrarını sağlamak amacıyla devlet narh uygulaması yapardı. Fiyatlar narh defterine kaydedilir, veziriazam divan sonrası kadılarla çarşıyı denetlerdi. Zaman zaman padişahın tebdil-i kıyafetle bu denetimlere katıldığı bilinmektedir.

🌙HİLALİN GÖZLEMLENMESİ

İslam geleneğine uygun olarak Ramazan'ın başlangıcı hilalin görülmesiyle belirlenirdi. Osmanlı'da dürüst ve güvenilir kişiler hilali gözlemekle görevlendirilirdi. Hilali gören kişi iki şahit ile kadıya başvurur, inceleme sonrası durum şeyhülislam ve sadrazam aracılığıyla padişaha bildirilirdi. Ardından Ramazan ilan edilirdi. Müjdeyi getirenlere hediyeler verilirdi.

👦 TEKNE ORUCU: ÇOCUKLARIN TEŞVİKİ

Çocuklar Ramazan'a alıştırılmak için tekne orucu tutardı. Sahura kaldırılan çocuklar öğlene kadar oruçlu sayılır, ardından iftar ederdi. İftar saatinde küçük görevler verilerek Ramazan sevinci pekiştirilirdi. Bu uygulama, dini geleneğin nesiller arasında aktarılmasını sağlardı.

🎭 RAMAZAN GECELERİ VE HALK TİYATROSU

Teravih namazı sonrasında çarşılar ve kahvehaneler sahura kadar açık kalırdı. Karagöz, meddah ve orta oyunları gibi geleneksel seyirlik oyunlar sergilenirdi. Bu etkinlikler hem eğlence hem de toplumsal birlik açısından önemliydi.

📜 CERRE ÇIKMAK VE TENBİHNAMELER

Medrese talebeleri Ramazan'da köylere giderek vaaz verir, Kur'an okur ve halkı irşad ederdi. Bu uygulamaya "cerre çıkmak" denirdi. Öte yandan devlet Ramazan öncesi sosyal düzeni sağlamak amacıyla tenbihnameler yayımlar, mahalle imamları ve bekçiler aracılığıyla halka duyurular yapılırdı.

📖EDEBİYATTA RAMAZAN: RAMAZANİYYE GELENEĞİ

İslam Ansiklopedisi'nde yer alan bilgilere göre Ramazan, divan edebiyatında "ramazaniyye" ve "bayramiyye" türleri başta olmak üzere kaside, gazel, müfred ve çeşitli nazım şekilleriyle işlenmiştir. Dinî-tasavvufî Türk edebiyatında ise daha didaktik örnekler öne çıkmıştır. Dr. H. Ömer Özden'in "Türk Ramazan Kültürü" başlıklı yazısında da belirtildiği üzere eski edebiyatımızda Ramazan'ın faziletleri, merasimleri ve sosyal hayatı manzum eserlerle anlatılmıştır

✒️ SÜRURÎ (19. yy)

Ramazaniyye gazel söyledim eğlence için
Oku eğlen onu, bulunca nihâyet ramazan

KELİMELER

Ramazaniyye: Ramazan ayı üzerine yazılmış şiir

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ

"Ramazan için bir ramazaniyye gazel söyledim, eğlence olsun diye; Ramazan nihayet gelince onu oku, eğlen."

TAHLİL

Şair, Ramazan için yazdığı gazeli "eğlence için" söylediğini ifade eder. Bu söyleyiş, Ramazan'ın yalnızca ibadet yönüyle değil kültürel ve estetik boyutuyla da yaşandığını gösterir. Beyitte hafif, nükteli ve bilgi veren bir ton vardır. Ramazan şiirlerinin didaktik olmanın yanında keyif verici bir yön taşıdığı vurgulanır.

✒️ ENDERUNLU VÂSIF (19.yy)

Tedkîk-i nazar eyle şu takvîme birâder
Üftâde-i havf etme bizi belki yalandır

KELİMELER

Tedkîk-i nazar eyle: Dikkatle incele, derinlemesine bak

Üftâde-i havf etme: Korkuya kapılma

Takvîm: Zaman cetveli

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ

"Kardeşim, şu takvime dikkatle bak; korkuya kapılma, belki yazılan doğru değildir."

TAHLİL

Beyitte takvim üzerinden Ramazan'ın ilk gününe dair şüpheye işaret edilir. "Belki yalandır" ifadesi kesinlik iddiasını sorgular. Takvim, yalnızca zamanı değil kader ve kesin bilgi düşüncesini de temsil eder. Şair, korkuya kapılmadan temkinli olmayı öğütler.

✒️ ARPAEMİNİZÂDE SÂMÎ (18.yy)

Kadrini bilen görse hilâl-i ramazânı
Mihrâb edinir secde-i şükr etmeğe anı

KELİMELER

Hilâl-i ramazân: Ramazan hilâli

Mihrâb: Camilerde kıble yönünü gösteren ibadet nişi

Anı: Onu

Secde-i şükr: Şükür secdesi

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ

"Değerini bilen kimse Ramazan hilâlini görse, onu şükür secdesi etmek için mihrab edinir."

TAHLİL

Hilal burada sıradan bir gök cismi değildir; Ramazan'ın başladığını müjdeleyen kutsal bir işarettir. "Mihrâb edinir" ifadesi güçlü bir mecazdır. Hilalin secde yönü hâline getirilmesi Ramazan'ın yüceltilmesini sağlar. Şair, Ramazan'ın başlangıcını ilahi bir lütuf olarak sunar.